آگاه: صبح سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، خبر درگذشت این مرجع تقلید منتشر شد؛ خبری که برای شاگردان، علاقهمندان و جامعه حوزوی، پایان یکی از طولانیترین دورههای تدریس و مرجعیت در تاریخ معاصر بود. با این حال، میراث آیتالله وحیدخراسانی تنها در رسالههای فقهی و درسهای تخصصی خلاصه نمیشود. برای شناخت ایشان باید از کلاسهای درس فراتر رفت و به سنتی نگاه کرد که در آن دانش، آموزش، خطابه و آیینهای مذهبی در کنار یکدیگر بخشی از فرهنگ عمومی جامعه را شکل دادهاند.
از نیشابور تا نجف؛ راهی که با آموختن آغاز شد
آیتالله حسین وحیدخراسانی در اول فروردین ۱۳۰۰ در نیشابور متولد شد. تحصیلات دینی خود را در مشهد آغاز کرد؛ شهری که در کنار جایگاه زیارتی، یکی از مراکز شناخته شده آموزش علوم اسلامی بود. فضای علمی مشهد در آن دوران، همچنان بر رابطه مستقیم استاد و شاگرد استوار بود؛ شیوهای که در آن آموختن تنها به مطالعه کتاب محدود نمیشد و گفتوگو، مباحثه و شنیدن استدلال استاد، بخش اصلی آموزش را تشکیل میداد. او پس از گذراندن مراحل تحصیل، راهی نجف شد؛ شهری که برای بسیاری از طلاب ایرانی، مقصدی مهم در مسیر تکمیل دانش فقه و اصول به شمار میرفت. در نجف از درس استادانی چون آیتالله سیدمحسن حکیم، آیتالله عبدالهادی شیرازی و بهویژه آیتالله سیدابوالقاسم خویی بهره برد. آشنایی با مکتب علمی خویی که بر دقت در استدلال و بررسی مبانی احکام تاکید داشت، در شکلگیری روش علمی او تاثیر گذاشت. اهمیت این دوره تنها در نام استادان نیست. رفتوآمد عالمان میان مشهد، نجف و قم، یکی از راههای انتقال اندیشه و سنتهای آموزشی میان مراکز علمی شیعه بود. وحیدخراسانی نیز در همین مسیر پرورش یافت؛ مسیری که دانش را از شهری به شهر دیگر و از نسلی به نسل بعد منتقل میکرد.
نیمقرن در کلاسهایی که تعطیل نشدند
آیتالله وحیدخراسانی در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت و پس از مدتی حضور در مشهد، در قم اقامت گزید. از آن زمان، تدریس فقه و اصول به بخش اصلی زندگی علمی او تبدیل شد. درسهای خارج او در طول دههها محل حضور طلاب و پژوهشگرانی بود که مراحل مقدماتی تحصیل را پشت سر گذاشته و به دنبال فهم عمیقتر مباحث دینی بودند. در نظام آموزشی حوزه، درس خارج مرحلهای است که استاد دیگر تنها به توضیح یک کتاب مشخص بسنده نمیکند، بلکه دیدگاههای مختلف را بررسی میکند و با طرح استدلالهای خود، زمینه بحث و نقد علمی را فراهم میآورد. از همین رو، اهمیت یک استاد حوزه را نمیتوان فقط با تعداد آثارش سنجید؛ روش اندیشیدن، شیوه طرح مسئله و شاگردانی که تربیت میکند نیز بخشی از میراث او هستند.
این مرجع تقلید جهان تشیع به دقت در مباحث فقهی و اصولی شناخته میشد. بخش مهمی از جایگاه او در حوزه قم، حاصل استمرار همین فعالیت آموزشی بود. در روزگاری که بسیاری از شکلهای آموزش تغییر کرده بودند، کلاسهای سنتی حوزه همچنان با حضور استاد، تقریرنویسی شاگردان و بحثهای علمی ادامه داشتند. او از چهرههایی بود که این سنت را در یکی از مهمترین مراکز آموزش دینی ایران تداوم بخشید. آثار و نوشتههای او نیز عمدتا در زمینه فقه، اصول و اعتقادات قرار دارند؛ از حاشیههای علمی بر متون شناخته شده حوزوی تا مباحث مربوط به اصول دین و مناسک حج. این آثار بیشتر برای مخاطبان تخصصی نوشته شدهاند، اما نقش آنها در حفظ و انتقال دانش دینی، به فضای عمومی فرهنگ نیز مربوط میشود. در حقیقت، کتابهای تخصصی حوزه، پشتوانه بخشی از آموزشها و گفتارهای مذهبی هستند که بعدها در مسجد، منبر و دیگر فضاهای اجتماعی به گوش مردم میرسند.
از منبر تا آیینهای مذهبی
در کنار جایگاه علمی، یکی از شناختهشدهترین وجوه شخصیت آیتالله وحیدخراسانی، توجه ویژه ایشان به برگزاری شعائر مذهبی بود. او بهخصوص بر اهمیت عزاداری برای حضرت فاطمه زهرا (س) تاکید میکرد و حضورش در دستههای عزاداری قم، به تصویری آشنا برای علاقهمندانش تبدیل شده بود. برای فهم اهمیت فرهنگی این موضوع، باید به جایگاه آیینهای مذهبی در جامعه ایران توجه کرد. مراسم عزاداری، افزون بر معنای اعتقادی، از دیرباز با بخشهایی از فرهنگ مردم پیوند داشته است؛ از مرثیهخوانی و شعر آیینی گرفته تا خطابه، موسیقی مذهبی، خوشنویسی، کتیبهنویسی و گردهماییهای محلی. این آیینها در طول تاریخ، یکی از مسیرهای انتقال روایتهای دینی و شکلگیری حافظه جمعی بودهاند.
آیتالله وحیدخراسانی از مدافعان جدی حفظ این سنتها بود. تاکید او بر برگزاری مراسم مذهبی را میتوان در چارچوب نگاهش به استمرار فرهنگ شیعی فهمید؛ نگاهی که حفظ آیینها را در کنار آموزش معارف دینی ضروری میدانست. این حساسیت گاهی به حوزه تولیدات فرهنگی و تصویری نیز کشیده میشد. از جمله در سال ۱۳۸۹، ایشان نسبت به نمایش چهره حضرت ابوالفضل (ع) در مجموعه تلویزیونی «مختارنامه» انتقاد کرد. این موضع، نمونهای از برخورد دو نگاه متفاوت به بازنمایی شخصیتهای مقدس بود؛ از یکسو ضرورتهای روایت در رسانه تصویری و از سوی دیگر ملاحظات مذهبی درباره نمایش چهره شخصیتهای مورد احترام. چنین موضوعاتی نشان میدهد که حضور مراجع دینی در فضای فرهنگی، تنها به برگزاری مراسم و سخنرانی محدود نبوده و گاه به بحث درباره مرزهای بازنمایی هنری نیز رسیده است!
میراثی فراتر از کتابها
زندگی این مرجع تقلید جهان تشیع در دورهای طولانی از تاریخ معاصر ایران جریان داشت؛ از سالهای حکومت پهلوی تا انقلاب اسلامی و دهههای پس از آن. او شاهد تغییر نسلها، گسترش دانشگاهها، توسعه رسانهها و دگرگونی رابطه جامعه با نهادهای سنتی بود. با وجود این تحولات، بخش اصلی فعالیتش همچنان در فضای آموزش حوزوی متمرکز ماند. جایگاه او در مرجعیت شیعه نیز به دوران پس از درگذشت برخی مراجع بزرگ قرن گذشته پیوند خورده است. در این دوره، نام وحیدخراسانی بهتدریج در میان مراجع شناخته شده قم قرار گرفت. او در برخی مسائل اجتماعی و سیاسی نیز مواضعی داشت، اما برای شناخت میراث فرهنگیاش، اهمیت اصلی در پیوند میان تدریس، تالیف، تربیت شاگردان و دفاع از سنتهای مذهبی است.
پرسش از میراث چنین شخصیتی، در واقع پرسش از سرنوشت یک شیوه دیرپای انتقال دانش است. در آموزش سنتی حوزه، بخش مهمی از دانش از طریق رابطه استاد و شاگرد منتقل میشود؛ رابطهای که گاه چندین دهه ادامه مییابد و حاصل آن تنها در کتابهای منتشر شده دیده نمیشود. شاگردان، یادداشتهای درسی، مباحثهها و روشهای استدلال، همگی حامل بخشی از آن میراث هستند.
اکنون با درگذشت آیتالله وحیدخراسانی، یکی از چهرههای شناخته شده این سنت آموزشی از میان رفته است، اما زندگی علمی او در آثار، درسهای ثبت شده و تجربه شاگردانش ادامه مییابد. شاید همین، مهمترین ویژگی میراث یک معلم باشد؛ اینکه حتی پس از پایان زندگیاش، پرسشهایی که طرح کرده و راههایی که برای اندیشیدن نشان داده، همچنان موضوع گفتوگو باقی بماند.
پیامهای تسلیت؛ از رئیس جمهور و وزارت فرهنگ تا فرهنگستان علوم
در پی درگذشت آیتالله وحیدخراسانی، چهرهها و نهادهای مختلف فرهنگی، علمی و مذهبی با انتشار پیامهایی یاد او را گرامی داشتند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور؛ در پیام تسلیت خود، درگذشت این مرجع تقلید را ضایعهای بزرگ برای جهان اسلام و حوزههای علمیه دانست. او با اشاره به سالهای طولانی فعالیت علمی وحیدخراسانی، تاکید کرد که این مرجع تقلید عمر خود را صرف تحصیل، تحقیق، آموزش و گسترش معارف اسلامی، تربیت عالمان دینی و پاسداری از میراث تشیع کرده است. پزشکیان همچنین این فقدان را به مراجع تقلید، استادان، شاگردان و علاقهمندان آن مرحوم تسلیت گفت.
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ در پیام خود، درگذشت این مرجع تقلید را فقدانی مهم برای حوزههای علمیه و علاقهمندان معارف اسلامی دانست. او همچنین به دلبستگی دیرینه وحیدخراسانی به حضرت فاطمه زهرا (س) اشاره کرد و تقارن درگذشتش با ایام فاطمیه را یادآور شد.
محمدرضا مخبردزفولی، رئیس فرهنگستان علوم؛ در پیام تسلیت خود، به سالهای طولانی فعالیت علمی و آموزشی این مرجع اشاره کرد. او زندگی وحیدخراسانی را صرف تحصیل، تعلیم و ترویج معارف اسلامی توصیف کرد و خدمات او به حوزههای علمیه و جامعه اسلامی را ماندگار دانست.
سیدعلیرضا مرندی، رئیس فرهنگستان علوم پزشکی ایران با انتشار پیامی، از جایگاه علمی و مذهبی وحیدخراسانی تجلیل کرد و درگذشت او را ضایعهای برای حوزههای علمیه و جهان اسلام خواند.
همچنین جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در پیام خود، ضمن اشاره به جایگاه علمی این مرجع تقلید، بر نقش او در تداوم آموزش فقه و معارف شیعه تاکید کرد.
مجموعه این واکنشها، در کنار سوگواری شاگردان و علاقهمندانش، نشان میدهد که نام وحیدخراسانی برای بسیاری از مخاطبان، با سنتی طولانی از آموزش، پژوهش دینی و پاسداشت آیینهای مذهبی پیوند خورده است؛ سنتی که بخشهایی از آن همچنان در فرهنگ و زندگی اجتماعی ایران حضور دارد.
نظر شما