آگاه: در این بازه زمانی، جبهه نبرد از مرزهای جغرافیایی به عمق محلات مسکونی پایتخت و سایر کلان‌شهرها تسری یافت و با هدف قرار دادن مستقیم نمادهای هویت ملی و مراکز غیرنظامی، سعی در فروپاشی روانی جامعه داشت.

تاثیر این جنگ بر تمام ابعاد زیست و جامعه ایرانی چنان عمیق و چندلایه بود که بلافاصله جریانی خودجوش و در عین حال سازمان‌یافته از تولیدات فرهنگی و هنری برای روایتگری این ایستادگی شکل گرفت. نبرد ۱۲روزه فراتر از ویرانی‌های کالبدی، منجر به تولد گفتمان جدیدی شد؛ گفتمانی که در آن گسل‌های سیاسی و اجتماعی موقتا مسدود شد و اولویت تمامیت ارضی بر هر اختلاف ‌نظری برتری یافت. هنر در این مقطع، از نقش تشریفاتی خود خارج شد و به عنوان سلاح تبیین در برابر 
جنگ شناختی دشمن، رسالت حفظ غرور ملی و ثبت مظلومیت غیرنظامیان را بر عهده گرفت. در این متن به مرور آثار هنری و فرهنگی در حوزه‌های موسیقی، نماهنگ، فیلم، تئاتر، رمان و هنرهای تجسمی، شناسنامه هویتی این نبرد را در چارچوب منابع رسانه‌ای داخلی ترسیم کرده‌اند، می‌پردازیم.

تحولات ساختاری و زیرساختی فرهنگ در میانه بحران
حمله مستقیم رژیم صهیونیستی به مراکز اطلاع‌رسانی و نمادهای معماری پایتخت، بخش مهمی از راهبرد دشمن برای ایجاد خاموشی روایتی بود. یکی از فاجعه‌بارترین اقدامات در این زمینه، بمباران ساختمان شیشه‌ای صداوسیما در محوطه جام‌جم بود؛ بنایی که نه تنها مرکز رسانه‌ای کشور، بلکه نمونه‌ای برجسته از معماری مدرن ایران به شمار می‌رفت.
حمله به ساختمان شیشه‌ای صداوسیما که توسط عبدالعزیز فرمانفرمائیان طراحی شده بود، به معنای هدف قرار دادن حافظه تصویری و رسانه‌ای ملت ایران بود. بر اساس گزارش‌های میراث فرهنگی، این بنا که نمادی از شفافیت و تعامل میان سنت و مدرنیته بود، دچار آسیب‌های جدی شد. علاوه بر این، شهادت چند خبرنگار و تعدادی از کارکنان فنی رسانه ملی در جریان این تجاوز، ضرورت واکنش هنری به این جنایات را دوچندان کرد. واکنش جامعه هنری به این خسارات، فراتر از سوگواری، به سمتی حرکت کرد که از آوارها، معنای جدیدی برای مقاومت استخراج کند. در یک پیمایش، ۷۸درصد از شهروندان تهرانی در نظرسنجی‌های تیر و مرداد ۱۴۰۴ اعلام کردند که حفظ تمامیت ارضی فراتر از هرگونه اختلاف سیاسی، اولویت اول آنهاست. این روحیه جمعی، سوخت اصلی موتور تولیدات فرهنگی را تامین کرد که در ادامه به تفکیک حوزه‌ها بررسی می‌شوند:

طنین مقاومت در برابر صدای انفجار
در میان تمام هنرهایی که به نبرد ۱۲روزه واکنش نشان دادند، موسیقی به دلیل سرعت انتشار و توانایی در برانگیختن احساسات جمعی، در خط مقدم قرار داشت. گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از اختصاص بودجه‌ای بالغ بر ۸۰میلیارد تومان برای تولیدات موسیقایی در این دوره است که با هدف مقابله با فضای رعب و وحشت ناشی از حملات شبانه توزیع شد.
قطعه «علاج» محسن چاوشی؛ مانیفست ایستادگی
محسن چاوشی با انتشار قطعه «علاج»، بار دیگر ثابت کرد که هنرمندی برخاسته از بطن دغدغه‌های ملی است. این اثر که با شعری از کاظم بهمنی و حمایت حوزه هنری تولید شد، به سرعت به سرود غیررسمی روزهای جنگ تبدیل شد.
همایون شجریان و «جهان ستم»؛ روایتی از جان‌های گرامی
همایون شجریان با قطعه «جهان ستم»، رویکردی متفاوت و انسانی‌تر را برگزید. این اثر با آهنگسازی غلامرضا صادقی و بر اساس اشعار بیدل دهلوی و هوشنگ ابتهاج ساخته شد. شجریان این اثر را به تمامی انسان‌های شریفی تقدیم کرد که در برابر ستم ایستادگی می‌کنند. مواضع او مبنی بر ماندن در ایران حتی در صورت تداوم جنگ، وزنه اعتباری این قطعه را در میان افکار عمومی به شدت افزایش داد.

پویش ملی «به نام ایران» و موسیقی در میانه میدان
یکی از درخشان‌ترین تجربه‌های دیپلماسی فرهنگی در زمان جنگ، خروج ارکسترها از تالارها و حضور در میدان‌های شهر بود. پویش «به نام ایران» که توسط معاونت هنری وزارت فرهنگ راه افتاد، با هدف تقویت تاب‌آوری اجتماعی و نشان دادن جاری بودن زندگی در سایه مقاومت، اجراهای خیابانی و قطعات متعددی را سازماندهی کرد که برخی از نمونه‌های شاخص آن عبارتند از:
اجرای تار در میدان آزادی
علی قمصری با حضور در میدان آزادی تهران، قطعه‌ای حماسی را با هدف ترویج همبستگی ملی و مقابله با فضای روانی ناشی از صدای موشک‌ها اجرا کرد.
کنسرت ارکستر سمفونیک تهران
این ارکستر به رهبری نصیر حیدریان و با حضور ۵۷نوازنده در میدان آزادی به صحنه رفت. پیام اصلی این اجرا تجلی اقتدار ملی بود که با همخوانی قطعه «ای ایران» توسط جمعیت حاضر به اوج رسید.
نماهنگ «ایران علی (ع)»
این اثر با صدای محمد معتمدی و شعری از محمدمهدی سیار تولید شد که در آن ایران به عنوان سرزمین عاشقان و پناهندگان به مهر امیرالمؤمنین (ع) بازنمایی شده است.
قطعه «برای تو بمیرم ای ایرانم»
 سالار عقیلی این اثر را در قالب قطعه صوتی و اجرای خیابانی منتشر کرد. محتوای این کار روایتی از وفاداری خلل‌ناپذیر به خاک وطن در میانه ویرانی‌های جنگ بود.
قطعه «قول مردونه»
 رضا صادقی با انتشار این قطعه بر ایستادگی بر عهد میهنی و پیمان ملت با سرزمین خویش تاکید کرد.
پروژه «آفاق بی‌پایان»
این اثر با خوانندگی سیدمحسن حسینی و آهنگسازی حسام صدفی‌نژاد در بنیاد رودکی (با شعری از علی‌محمد مودب) تولید شد و ایران را به مثابه خانه‌ای ابدی و نماد ایستادگی به تصویر کشید.
مرکز موسیقی «ماوا» و سازمان اوج نیز در این دوره با تولید ۱۸اثر، شامل نماهنگ‌های مداحی (با صدای اسداللهی، رسولی و نریمانی) و سرودهای دانش‌آموزی، سعی در پوشش سلایق مختلف مذهبی و ملی داشتند. نکته قابل تامل در گزارش‌های رسانه‌ای، انتقاد از عملکرد ضعیف مرکز شعر و موسیقی صداوسیما در این بحران بود که به‌رغم داشتن بودجه و زیرساخت، نتوانست واکنش سریعی هم‌پای نهادهایی چون حوزه هنری نشان دهد.

بازآفرینی دراماتیک فاجعه
تئاتر ایران در نبرد ۱۲۰روزه، وظیفه سنگین روایتگری پس از شوک را بر عهده گرفت. پروژه بزرگ نمایشی «سجیل» که توسط حوزه هنری کلید خورد، با هدف تولید آثاری که از شعارزدگی پرهیز کرده و به بطن زندگی مردم نفوذ کنند، پنج گروه نمایشی را مامور روایتگری کرد.
«به وقت سحر»؛ تلاقی کربلا و تهران
نمایش «به وقت سحر» به نویسندگی و کارگردانی اصغر گروسی، یکی از مهم‌ترین آثار پروژه سجیل است. این نمایش با بهره‌گیری از نمادهای مذهبی محرم، داستان خانواده‌ای را روایت می‌کند که در سحرگاه آغاز حملات، با فقدان پدر که یک نظامی است روبه‌رو می‌شوند.
گروسی در این اثر بر این نکته تاکید دارد که در جنگ ۱۲‌روزه، مردم تهران بیشترین فشار را تحمل کردند و با ایمان و مقاومت مقابل رژیم صهیونیستی ایستادند. نام نمایش از دیالوگی می‌آید که در آن، نماز شکر سحرگاه، نمادی از پذیرش تقدیر الهی در مسیر شهادت است.
«مادرم زیر آوار»؛ نقدی بر توهم دموکراسی غربی
شراره یوسف‌نیا با کارگردانی این نمایش در کارگاه نمایش تئاتر شهر، یکی از صریح‌ترین آثار سیاسی این دوره را خلق کرد. شخصیت اصلی، المیرا حکمت، یک معترض سیاسی مقیم خارج ایران است که برای خروج مادرش (استاد فیزیک کوانتوم) به ایران برمی‌گردد. اصابت موشک رژیم صهیونیستی به خانه مادرش و گیر افتادن المیرا در میانه آوارها، او را با حقیقت حقوق بشر و دموکراسی غربی در منطقه غرب آسیا مواجه می‌کند.
بازآفرینی حوادث در «در حوالی تجریش»
این نمایش خیابانی به کارگردانی احسان محمدیان، بازآفرینی یکی از تلخ‌ترین حوادث جنگ در شمال تهران است. روایت دو زباله‌گرد که شاهد ویرانی خانه‌های مردم و شهادت مادری در تجریش هستند، پیوند میان اقشار فرودست جامعه و دفاع ملی را به تصویر می‌کشد. این اثر به عنوان برگزیده جشنواره تئاتر خراسان جنوبی، به جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر راه یافت.

سند ثبت جنایت و حماسه
سینمای ایران در نبرد ۱۲‌روزه، بیشترین تمرکز خود را بر مستندسازی وقایع قرار داد تا اسناد غیرقابل انکاری برای دادخواهی بین‌المللی فراهم آورد. با این حال، سینمای داستانی نیز با ورود کارگردانان دغدغه‌مندی چون محمدحسین مهدویان، به بازنمایی دراماتیک این نبرد پرداخت.
«نیم‌شب» مهدویان؛ روایتی از قلب یوسف‌آباد
محمدحسین مهدویان با فیلم «نیم‌شب»، بار دیگر به سبک مستند-داستانی خود بازگشت. این فیلم که در محله یوسف‌آباد تهران فیلمبرداری شده، نخستین روایت سینمایی بلند از تجاوز رژیم صهیونیستی و دفاع شهری در پایتخت است. همکاری مهدویان با حبیب والی‌نژاد و استفاده از چهره‌های تازه در بازیگری، واقع‌نمایی اثر را دوچندان کرده است.
جبهه مستندسازی نهضت و اوج
مرکز هنری رسانه‌ای نهضت با تولید هفت مستند، ابعاد مختلف جنگ را پوشش داد. این آثار که از شبکه‌های مختلف سیما پخش شدند، هر یک زاویه دید خاصی را دنبال می‌کردند:
مستند «تلافی»: بررسی ابعاد نظامی و واکنش‌های بازدارنده ایران در مقابله با تجاوزات.
مجموعه «مرز پرگهر»: تصویرگری احساسات مردم عادی و همبستگی آنها در روزهای نبرد.
مستند «جان وطن»: روایتی از عکس‌های فرشید رحیمی، عکاس حاضر در میدان‌های بمباران شده.
مستند «خیانت گروسی»: واکاوی نقش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و خیانت‌های مدیریتی در لو رفتن مختصات سایت‌های هسته‌ای ایران.
مستند «صدای ملت ایران»: مستندی نیمه‌بلند درباره حمله ناجوانمردانه به ساختمان صداوسیما.
علاوه بر این، وزارت اطلاعات نیز با انتشار مستندی تلویزیونی در مهر ۱۴۰۴، اسناد محرمانه‌ای از تاسیسات هسته‌ای رژیم صهیونیستی و هویت دانشمندان آنها را فاش کرد که به عنوان یک پاسخ رسانه‌ای-اطلاعاتی به جنگ ۱۲‌روزه تلقی شد.

تعمیق روایت در حافظه مکتوب
ادبیات داستانی با تمرکز بر لایه‌های درونی شخصیت‌ها در مواجهه با بحران، تلاش کرد تا انسان ایرانی در زمان جنگ را بازنمایی کند. رمان‌های منتشر شده در این دوره، به خوبی تنوع دیدگاه‌ها و در عین حال وحدت ملی را نشان می‌دهند.
«مار در سایه بلوط»؛ ادبیات پایداری برای نسل Z
محمدعلی سپهر با نگارش رمان «مار در سایه بلوط»، نخستین اثر داستانی بلند با موضوع جنگ ۱۲‌روزه را برای گروه سنی نوجوان خلق کرد. این کتاب که توسط انتشارات ۲۷بعثت مراحل فنی چاپ را گذراند، سعی دارد مفاهیم پیچیده امنیتی و نفوذ رژیم صهیونیستی را در قالبی داستانی و جذاب برای نسل جدید تبیین کند.
«تله در تهران»؛ پیوند مهاجرت و امنیت
فاطمه ولی‌نژاد در رمان «تله در تهران»، داستان را از اعتراضات دانشجویی در دانشگاه کلمبیا آغاز کرده و به بطن جنگ ۱۲‌روزه در تهران می‌کشاند. این اثر با تلفیق ژانر عاشقانه و امنیتی، چالش‌های یک نسل جوان را در خارج از کشور نشان می‌دهد که به‌رغم دوری از وطن، با آغاز تجاوز دشمن، با بحران هویت و تعلق خاطر دست و پنجه نرم می‌کند.
«هنوز اندکی شب است»؛ روایتی از پیامدهای ناخواسته
این رمان با سبکی پست‌مدرن به موضوع قانون نتایج ناخواسته در جنگ می‌پردازد. علی عینعلی، معلم و پژوهشگر سمنانی که نویسنده این اثر است، با هوشمندی نشان می‌دهد که چگونه اشتباهات محاسباتی رژیم صهیونیستی در حمله به ایران، منجر به بیداری ملی و تقویت جبهه مقاومت شد. این کتاب پس از کنگره شهدای سمنان روانه بازار نشر شد.

تجسم مظلومیت و اقتدار
در حوزه هنرهای تجسمی، واکنش‌ها سریع و نمادین بود. از طرح‌های کاریکاتور تا نقاشی‌های فیگوراتیو، همگی در خدمت بازنمایی چهره واقعی متجاوز و قدرت پدافندی کشور بودند.
حسن روح‌الامین و شمایل‌نگاری شهید باقری
حسن روح‌الامین، نقاش برجسته مکتب عاشورایی، در نوزدهمین جشنواره فیلم مقاومت از تابلوی جدید خود رونمایی کرد. این اثر که تصویری حماسی از شهید محمود باقری است، با تکنیک خاص روح‌الامین در بازنمایی نور و حرکت، به نمادی از استمرار راه شهادت تبدیل شد.
هادی حیدری و فاجعه انسانی در تجریش
هادی حیدری، کاریکاتوریست، با انتشار طرحی سوزناک از کودک شهید شده در بمباران‌های شمال تهران، سکوت سازمان ملل را به چالش کشید. این طرح که در فضای مجازی میلیونی دیده شد، به همراه اشعار فاطمه افشاریان، مجری و شاعر، به یکی از ماندگارترین فریم‌های بصری جنگ ۱۲روزه تبدیل شد. افشاریان با سرودن «پیکر کوچکی که پیدا شد / زیر آوارها محل به محل»، عمق فاجعه انسانی را در قالب کلمات ریخت.

هنر به مثابه دژ نفوذناپذیر
دفاع ملی ۱۲‌روزه، فراتر از یک درگیری نظامی، به مثابه کاتالیزوری برای بازتعریف نسبت میان هنر و حاکمیت در جمهوری اسلامی ایران عمل کرد. مرور آثار تولید شده در این دوره نشان می‌دهد که جامعه هنری ایران، باوجود تفاوت‌های سلیقه‌ای، در برابر تهدید علیه خانه به یک همگرایی تاریخی دست یافت.
تولیدات مستند و نماهنگ‌های سریع، روایت اسرائیل مبنی بر پیروزی آسان را در اذهان عمومی باطل کرد و هزینه‌های انسانی تجاوز را به جهان نشان داد. آثاری چون رمان‌های نوجوان و بازی‌های مفهومی، نسل Z ایران را با واقعیت‌های دفاع ملی پیوند زدند. علاوه بر این، حضور وزیر فرهنگ در میدان آزادی و حمایت از کنسرت‌های خیابانی، نشانه‌ای از درک ضرورت هنر در مدیریت بحران‌های ملی بود.
در نهایت، جنگ ۱۲‌روزه ثابت کرد که قدرت نرم ایران، ریشه در فرهنگی دارد که از آوارها، حماسه و از خون، حیات به ارمغان می‌آورد. تولیدات فرهنگی این بازه، نه تنها پاسخی به یک تجاوز نظامی، بلکه پی‌ریزی برای یک جهاد تبیین ماندگار در تاریخ هنر مقاومت است که در آن، هر نت موسیقی و هر فریم فیلم، سنگی در بنای مستحکم امنیت ملی به شمار می‌رود. این نبرد، رستاخیز بصیرت‌افزایی بود که در آن جامعه‌ای یکپارچه از میان آتش و دود، قدرتمندتر از پیش متولد شد.