آگاه: کتاب و مطالعه یکی از مهمترین شاخصهای پویایی فرهنگی و رشد عقلانیت در هر جامعه به شمار میآید. تجربه تاریخی نشان میدهد جوامعی که توانستهاند مطالعه را به یک عادت فراگیر اجتماعی تبدیل کنند، در حوزههای علمی، اقتصادی و تمدنی نیز پیشرفتهای قابل توجهی داشتهاند. با این حال در جامعه ایران، با وجود پیشینهای غنی در حوزه دانش و کتاب، مطالعه هنوز به یک رفتار عمومی و روزمره در میان بخش بزرگی از جامعه تبدیل نشده است. مجموعهای از عوامل اقتصادی، تحولات رسانهای و تغییرات سبک زندگی باعث شده است کتاب در رقابت با سایر سرگرمیها و رسانهها جایگاه پیشین خود را تا حدی از دست بدهد. از این رو مسئله اصلی نه صرفا افزایش تولید کتاب، بلکه «جریانسازی مطالعه» در سطح جامعه است.
عادتسازی مطالعه در نسلهای مختلف
نخستین گام در تقویت فرهنگ مطالعه، تبدیل آن به یک عادت پایدار است. تجربه کشورهای موفق در حوزه کتابخوانی نشان میدهد که عادت مطالعه عمدتا از دوران کودکی شکل میگیرد. در کشورهایی مانند فنلاند، ژاپن و کرهجنوبی، نظام آموزشی و خانواده بهطور همزمان در شکلگیری این عادت نقش دارند. کتابخانههای مدرسه فعال، ساعات مشخص مطالعه در برنامه آموزشی و تشویق والدین به کتابخوانی برای فرزندان، از جمله سیاستهایی است که در این کشورها اجرا شده است.
در ایران نیز تقویت «خانواده کتابخوان» میتواند نقطه آغاز این جریان باشد. زمانی که کودک در خانه با کتاب مواجه شود و والدین را در حال مطالعه ببیند، کتاب برای او به بخشی طبیعی از زندگی تبدیل خواهد شد. در کنار آن، مدارس میتوانند با ایجاد حلقههای مطالعه، مسابقات کتابخوانی و گفتوگوهای جمعی درباره کتاب، تجربهای جذاب از مطالعه برای دانشآموزان فراهم کنند. در نسل جوان نیز بهرهگیری از فناوریهای نوین مانند کتابهای الکترونیک، پلتفرمهای مطالعه و باشگاههای مجازی کتابخوانی میتواند به افزایش ارتباط آنان با کتاب کمک کند.
بهرهگیری از سیره قائد شهید و علمای اعلام برای الگوسازی
بازخوانی زندگی علمی علما و فضلا میتواند نقش مهمی در الگوسازی فرهنگی برای جامعه داشته باشد. در سنت علمی حوزههای علمیه و مراکز فکری جهان اسلام، مطالعه صرفا یک فعالیت آموزشی نبود، بلکه بخشی از سبک زندگی عالمان به شمار میرفت. بسیاری از بزرگان علم، ساعات طولانی از عمر خود را با کتاب سپری کردهاند و همین انس مداوم با مطالعه زمینهساز شکلگیری آثار ماندگار و جریانهای فکری اثرگذار شده است. برای نمونه، درباره علامه طباطبایی نقل شده است که برنامه روزانه ایشان بر محور مطالعه، تحقیق و نگارش سامان یافته بود. شهید مرتضی مطهری نیز با گسترهای وسیع از مطالعات ـ از فلسفه اسلامی تا اندیشههای جدید غربی ـ توانست آثاری پدید آورد که همچنان در شکلدهی به اندیشه دینی معاصر نقشآفرین است. این تجربهها نشان میدهد که مطالعه عمیق و مستمر، زیربنای تولید فکر و نوآوری علمی است. در میان الگوهای معاصر، سبک زندگی مطالعاتی رهبر انقلاب اسلامی نمونهای قابل توجه از «زیست کتابمحور» است. ایشان بارها از علاقه جدی خود به مطالعه سخن گفتهاند و نقل شده است که کتاب همواره همراه ثابت زندگی ایشان بوده است. این علاقه تنها به متون دینی یا تخصصی محدود نبوده، بلکه طیفی گسترده از آثار تاریخی، ادبی، اجتماعی و رمان را دربر میگرفته است. حتی در روایتهایی از زندگی شخصی ایشان آمده است که مطالعه تا لحظات پیش از خواب ادامه داشته و گاه کتاب در دست ایشان باقی میمانده است؛ نشانهای از شکلگیری فرهنگ عمیق مطالعه در زندگی فردی و خانوادگی.
از سوی دیگر، رهبر انقلاب همواره بر مطالعه کتابهای اثرگذار و هویتساز تاکید کردهاند. معرفی آثار تاریخی، رمانهای شاخص بهویژه در حوزه دفاع مقدس و نگارش تقریظ بر برخی کتابها، نمونههایی از توجه ایشان به هدایت فرهنگی در حوزه مطالعه است. در کنار این معرفیها، نگاه نقادانه به آثار آسیبزا و تاکید بر انتخاب آگاهانه کتاب نیز بخشی از این رویکرد فرهنگی محسوب میشود. در مجموع، توجه به سیره مطالعاتی علما و بهویژه تجربه عملی رهبر انقلاب نشان میدهد که کتابخوانی زمانی به یک جریان اجتماعی تبدیل میشود که از سطح توصیه فراتر رفته و به بخشی از سبک زندگی تبدیل گردد؛ الگویی که میتواند الهامبخش تقویت فرهنگ مطالعه در جامعه امروز ایران باشد.
مقابله با موانع اقتصادی و رسانهای
یکی از چالشهای مهم در مسیر توسعه کتابخوانی، مسائل اقتصادی مرتبط با تولید و توزیع کتاب است. افزایش قیمت کاغذ و هزینههای نشر باعث شده است که کتاب برای برخی از اقشار جامعه کالایی نسبتا گران محسوب شود. در چنین شرایطی، توسعه کتابخانههای عمومی، تقویت طرحهای امانت کتاب و حمایت از نشر دیجیتال میتواند دسترسی عمومی به کتاب را افزایش دهد. تجربه برخی کشورها نشان میدهد که سرمایهگذاری دولتها در شبکه کتابخانههای عمومی نقش مهمی در افزایش سرانه مطالعه داشته است.
در کنار چالش اقتصادی، رقابت رسانههای نوین با کتاب نیز یکی از عوامل موثر در کاهش زمان مطالعه است. شبکههای اجتماعی و رسانههای دیجیتال بخش بزرگی از اوقات فراغت افراد را به خود اختصاص دادهاند. با این حال میتوان از همین فضا برای ترویج کتابخوانی نیز استفاده کرد. معرفی کتاب در فضای مجازی، تولید محتوای جذاب درباره آثار خواندنی و ایجاد جریانهای فرهنگی در شبکههای اجتماعی میتواند به پیوند میان کتاب و رسانههای جدید کمک کند.
ضرورت نگاه راهبردی به جریان مطالعه
تقویت فرهنگ کتابخوانی نیازمند یک رویکرد جامع و راهبردی است؛ رویکردی که در آن خانواده، مدرسه، رسانه و نهادهای فرهنگی بهصورت هماهنگ عمل کنند. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که مطالعه زمانی به یک جریان اجتماعی تبدیل میشود که همزمان سه عنصر «دسترسی آسان به کتاب»، «انگیزه فرهنگی برای مطالعه» و «الگوسازی اجتماعی» تقویت شود.
در ایران نیز با توجه به سرمایه فرهنگی و پیشینه علمی جامعه، امکان شکلگیری چنین جریانی وجود دارد. اگر سیاستهای فرهنگی به سمت عادتسازی مطالعه، الگوسازی از شخصیتهای علمی و کاهش موانع اقتصادی حرکت کند، کتاب میتواند بار دیگر جایگاه طبیعی خود را در زندگی مردم بازیابد. در نهایت، جریانسازی مطالعه نه یک پروژه کوتاهمدت، بلکه یک فرآیند فرهنگی بلندمدت است که ثمره آن ارتقای آگاهی عمومی، تقویت سرمایه اجتماعی و شکلگیری جامعهای اندیشهورز خواهد بود.
نظر شما