آگاه: بر اساس اعلام وزارت بهداشت، مصرف ماهانه سرم در کشور از ۱۳ میلیون به ۲۳ میلیون واحد رسیده؛ افزایشی که در شرایط نبود پاندمی یا بحران گسترده بیماری، بسیاری از کارشناسان آن را «غیرمنطقی» میدانند. همزمان، بیش از یکسوم نسخههای سرپایی نیز حاوی آنتیبیوتیک است؛ داروهایی که مصرف بیرویه آنها میتواند مقاومت دارویی را به یکی از تهدیدهای بزرگ سلامت عمومی تبدیل کند.
سرم؛ از درمان اورژانسی تا نسخه روزمره
در استانداردهای علمی، سرمدرمانی عمدتا برای شرایط خاص مانند کمآبی شدید، بستریهای بیمارستانی یا رساندن فوری دارو به بیمار تعریف میشود، اما آنچه امروز در بسیاری از مطبها و درمانگاهها دیده میشود، فاصله زیادی با این تعریف دارد. سرم حالا به درمانی رایج برای ضعف، سرماخوردگی، بیحالی و حتی خستگی روزمره تبدیل شده است.
دکتر نازیلا یوسفی، مدیرکل دفتر نظارت و پایش مصرف فرآوردههای سلامت سازمان غذا و دارو، میگوید: «در ذهن برخی از مردم، سرم تبدیل به راهکاری برای رفع ضعف عمومی و بیحالی شده است، در حالی که شواهد علمی چنین خاصیتی را برای آن تایید نمیکند.» او هشدار میدهد که تزریق غیرضروری سرم، برخلاف تصور عمومی، بیخطر نیست: «هرگونه اقدام تزریقی میتواند با خطراتی مانند عفونت محل تزریق، تشکیل آبسه، واکنشهای حساسیتی و افزایش حجم مایعات بدن همراه باشد.»
این در حالی است که متخصصان این امر میگویند که در مواردی که سرمهای حاوی سدیم بدون اندیکاسیون صحیح تجویز شوند، حتی احتمال بروز «تشنج و آدم مغزی» نیز وجود دارد؛ عارضهای که در کودکان میتواند خطرناکتر باشد.
پای منافع اقتصادی در میان است؟
اگرچه مسئولان حوزه سلامت کمتر بهصراحت از تخلفات اقتصادی سخن میگویند، اما بخشی از اظهارات آنها به وجود انگیزههای مالی در تداوم این چرخه اشاره دارد. یوسفی در اینباره میگوید: «متاسفانه برخی مراکز با انگیزه جلب رضایت فوری یا منافع اقتصادی، به تداوم این باور نادرست دامن میزنند.»
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو نیز با اشاره به «مصرف افراطی» سرم در کشور گفته است: «گاهی چند آمپول داخل سرم اضافه میشود که بیشتر جنبه القای درمان یا حتی ایجاد گردش مالی دارد تا نیاز واقعی بیمار.» همین اظهارات باعث شده پرسش درباره رابطه اقتصاد درمان و تجویزهای غیرضروری، جدیتر از گذشته مطرح شود؛ اینکه آیا بخشی از پرنویسی دارویی، بهویژه در برخی مراکز خصوصی، به درآمدزایی بیشتر گره خورده است؟
ایرانیها، از بزرگترین مصرفکنندگان دارو
آمارها تصویر نگرانکنندهتری ارائه میدهند. بر اساس دادههای مطرحشده در گزارشهای حوزه سلامت، هر ایرانی سالانه حدود ۳۳۹ قلم دارو مصرف میکند؛ رقمی بالاتر از استاندارد جهانی. همچنین تخمین زده میشود حدود ۸۳ درصد ایرانیان تجربه مصرف خودسرانه دارو را داشته باشند.
ایران همچنین یکی از مصرفکنندگان بزرگ آنتیبیوتیک در جهان شناخته میشود؛ داروهایی که در بسیاری از موارد، حتی برای بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی تجویز یا مصرف میشوند؛ در حالی که اساسا اثری بر این بیماریها ندارند.
دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، میگوید: «بیشترین حجم مصرف غیرمنطقی و خودسرانه مربوط به گروههای آنتیبیوتیکها، مسکنهای ضدالتهابی و سرمهای تزریقی است.»
او هشدار میدهد که ادامه این روند، منابع محدود نظام سلامت را هدر میدهد: «تجویزهای دستودلبازانه و پرنویسی نسخ، بیتردید موجب هدررفت منابعی است که از اساس با محدودیت مواجه است.»
ابعاد بحران زمانی روشنتر میشود که آمار ایران در کنار دادههای جهانی قرار بگیرد. بر اساس گزارش سامانه جهانی پایش مصرف آنتیبیوتیک سازمان جهانی بهداشت، میانگین مصرف آنتیبیوتیک در ۶۰ کشور جهان حدود ۱۸.۳ دوز روزانه به ازای هر هزار نفر است، اما این رقم در ایران به ۶۷.۷ میرسد؛ آماری که ایران را در میان بالاترین مصرفکنندگان آنتیبیوتیک در کشورهای مورد بررسی قرار داده است. در حالی که بسیاری از کشورهای اروپایی و توسعهیافته طی سالهای اخیر با اجرای پروتکلهای سختگیرانه، نظارت بیمهها و محدودیت فروش بدون نسخه، مصرف آنتیبیوتیک را کنترل کردهاند، کارشناسان معتقدند در ایران همچنان فرهنگ «درمان فوری»، اصرار بیماران به دریافت دارو و دسترسی آسان به برخی اقلام دارویی، مصرف غیرمنطقی را تشدید میکند. سازمان جهانی بهداشت نیز بارها هشدار داده مقاومت آنتیبیوتیکی، که نتیجه مستقیم مصرف بیرویه این داروهاست، اکنون یکی از بزرگترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان به شمار میرود.
وقتی بیمار نسخه پر میخواهد
کارشناسان میگویند بخشی از بحران مصرف بیرویه دارو، ریشه فرهنگی دارد. هنوز در بخشی از جامعه این تصور وجود دارد که پزشک خوب، پزشکی است که نسخه طولانیتری بنویسد یا داروی تزریقی تجویز کند.
برخی پزشکان در این خصوص میگویند که در بخشی از جامعه هنوز این تصور وجود دارد که درمان موثر حتما باید با تجویز چند قلم دارو همراه باشد. بر این اساس برخی بیماران حتی در بیماریهای ساده نیز انتظار دریافت آنتیبیوتیک یا داروهای متعدد دارند و همین مسئله بر الگوی درمان تاثیر گذاشته است.
این فرهنگ عمومی، پزشکان را نیز تحت فشار قرار میدهد. بسیاری از بیماران، پزشکی را که تنها استراحت و مصرف مایعات توصیه کند، کمتجربه یا «بیسواد» تلقی میکنند. نتیجه، شکلگیری چرخهای است که در آن بیمار نسخه پر میخواهد و پزشک برای جلب رضایت یا جلوگیری از نارضایتی، به تجویز بیشتر تن میدهد.
برای درک تفاوت میان «درمان ضروری» و «تجویز دستودلبازانه»، کافی است دو نسخه فرضی برای یک بیمار با علائم معمول سرماخوردگی (تب، بدندرد، آبریزش بینی، سرفه و سردرد) کنار هم قرار بگیرد. در نسخه اول که نمونهای رایج در برخی درمانگاهها و مراکز درمانی است، بیمار علاوه بر استامینوفن و داروی سرماخوردگی، سرم تزریقی، آمپول دگزامتازون، قرص ویتامین C جوشان، آمپول ضد درد و حتی آنتیبیوتیک دریافت میکند؛ داروهایی که در بسیاری از موارد سرماخوردگی ویروسی، ضرورت قطعی ندارند. اما در نسخه دوم که مبتنی بر راهنماهای علمی و درمان حمایتی است، معمولا به چند توصیه ساده مانند استراحت، مصرف مایعات، استامینوفن در صورت تب و شستوشوی بینی اکتفا میشود. با این حال، در هر دو حالت، بیمار اغلب همان دوره طبیعی پنج تا هفت روزه بیماری را طی میکند؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، نشان میدهد بخشی از تجویزهای سنگین دارویی بیشتر برای ایجاد حس «درمان قویتر» و جلب رضایت بیمار انجام میشود تا ضرورت واقعی پزشکی.
مقاومت دارویی؛ تهدیدی برای آینده
پیامد مصرف بیرویه دارو فقط به هزینههای اقتصادی محدود نمیشود. یکی از مهمترین تبعات این روند، افزایش مقاومت آنتیبیوتیکی است؛ پدیدهای که باعث میشود باکتریها نسبت به دارو مقاوم شوند و درمان عفونتها دشوارتر شود.
کارشناسان هشدار میدهند مصرف حتی یک یا دو عدد آنتیبیوتیک بدون تجویز پزشک نیز میتواند به مقاومت دارویی منجر شود؛ بحرانی که در سالهای آینده، درمان بسیاری از بیماریهای عفونی را پیچیدهتر و پرهزینهتر خواهد کرد. مصرف بیرویه دارو همچنین میتواند آسیبهای جدی به کبد و کلیه وارد کند، هزینههای درمان را افزایش دهد و فشار بیشتری بر بیمهها و زنجیره تامین دارو تحمیل کند.
نظارت و فرهنگسازی؛ حلقههای گمشده
در سالهای اخیر، سازمان غذا و دارو و وزارت بهداشت از برنامههایی مانند پایش الکترونیک نسخهها، اجرای راهنماهای بالینی و تشدید نظارت بیمهها سخن گفتهاند. وزیر بهداشت نیز خواستار نظارت بیشتر بیمهها بر نسخههای دارویی شده است.
محمد رئیسزاده، رئیس کل سازمان نظام پزشکی، با اشاره به مصرف بالای سرم در کشور گفته است: «در کشور ما سالانه بیش از ۲۵۰ میلیون سرم مصرف میشود که بیش از دو برابر میانگین مصرف جهانی است.»
با این حال بسیاری از کارشناسان معتقدند بدون اصلاح فرهنگ عمومی، مقابله با این بحران دشوار خواهد بود. تا زمانی که بخشی از جامعه درمان را در تزریق و مصرف داروی بیشتر ببیند، نسخهنویسی غیرمنطقی همچنان ادامه خواهد داشت.
امروز نظام سلامت ایران در نقطه حساسی ایستاده است؛ جایی میان «درمان علمی» و «درمان نمایشی». جایی که سرم و آنتیبیوتیک، بیش از آنکه ابزار درمان باشند، به نماد رضایت فوری بیمار تبدیل شدهاند. اگر این چرخه متوقف نشود، هزینه آن را نه فقط اقتصاد سلامت، بلکه نسل آینده بیماران خواهد پرداخت.
نظر شما