آگاه: در روزهای اخیر موافقان و مخالفان این طرح استدلالهای متفاوتی مطرح کردهاند. گروهی معتقدند رایگان شدن مترو و بیآرتی میتواند شهروندان بیشتری را به استفاده از حملونقل عمومی ترغیب کند و در نتیجه مصرف بنزین و آلودگی هوا را کاهش دهد. در مقابل، مخالفان میگویند برخی اعداد و آمارهای مطرح شده درباره میزان صرفهجویی سوخت، واقعبینانه نیست و رایگان شدن بدون توسعه زیرساختها نمیتواند تغییر چشمگیری در الگوی سفر شهروندان ایجاد کند.
اما شاید پرسش اصلی جای دیگری باشد؛ آیا اساسا هزینه بلیت مترو مهمترین مسئله حملونقل عمومی تهران است یا مسئله اصلی، کمبود سرمایهگذاری در توسعه این شبکه است؟
ماجرای اخیر از زمانی آغاز شد که پیشنهاد رایگان شدن دائمی مترو و اتوبوسهای بیآرتی در شورای شهر تهران مطرح شد. این پیشنهاد در ادامه تجربه رایگان شدن موقت حملونقل عمومی در دوره جنگ مطرح شد؛ دورهای که به گفته مسئولان شهری، استقبال مردم از مترو و اتوبوس افزایش یافت و برخی مدیران دولتی از ادامه این سیاست حمایت کردند.
جدال بر سر یک عدد؛ موافقان و مخالفان چه میگویند؟
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور در روزهای اخیر رایگان کردن حملونقل عمومی را یکی از راهبردهای دولت دانست و بر تداوم این سیاست تاکید کرد. وی در جلسهای با حضور علیرضا زاکانی، شهردار تهران در این خصوص گفت: خواستار تداوم طرح رایگان ماندن مترو و اتوبوس هستیم، این طرح روزی سه تا چهار میلیون لیتر بنزین صرفهجویی میکند. دیگر موافقان طرح نیز معتقد بودند که هزینه سفر نباید مانعی برای استفاده مردم از حملونقل عمومی باشد و دولت و شهرداری باید سهم بیشتری در تامین هزینههای آن بپردازند.
در مقابل اما مخالفان بهویژه در شورای شهر نظر دیگری داشتند. مهدی چمران، رئیس شورای شهر در جریان بررسی طرح تاکید کرد: رایگان شدن دائمی خدمات بدون پیشبینی منابع مالی پایدار میتواند به توسعه مترو و اتوبوسرانی آسیب بزند. سیدجعفر تشکریهاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران هم از جمله منتقدان اصلی طرح بود. او در روزهای اخیر یکی از مهمترین استدلالهای موافقان را نیز به چالش کشید؛ ادعای صرفهجویی روزانه چند میلیون لیتر بنزین در نتیجه رایگان شدن مترو.
تشکریهاشمی معتقد است برخی آمارهای مطرح شده درباره کاهش مصرف سوخت فاقد پشتوانه کارشناسی روشن است. به گفته او، با وجود چند ماه رایگان بودن مترو و اتوبوس در شرایط ویژه اخیر، تعداد مسافران هنوز به سطح قبل از جنگ بازنگشته و نمیتوان به سادگی نتیجه گرفت که حذف بهای بلیت به تنهایی میلیونها لیتر صرفهجویی در مصرف بنزین ایجاد میکند.
این انتقاد البته یک واقعیت مهم را یادآوری میکند. شهروندان تنها به دلیل قیمت بلیت درباره شیوه سفر خود تصمیم نمیگیرند. دسترسی به ایستگاهها، مدت زمان سفر، تعداد واگنها، کیفیت خدمات، فاصله زمانی حرکت قطارها و اتوبوسها و میزان ازدحام، عوامل تعیینکنندهتری هستند. اگر مترو بیش از حد شلوغ باشد یا دسترسی مناسبی وجود نداشته باشد، حتی رایگان شدن سفر نیز الزاما به معنای کنار گذاشتن خودرو شخصی نخواهد بود.
هزینهای که دیده نمیشود
اما از سوی دیگر، رد برخی آمارها به معنای بیاثر بودن توسعه حملونقل عمومی نیست. تقریبا هیچ اختلاف نظری درباره این موضوع وجود ندارد که افزایش سهم مترو و اتوبوس در سفرهای شهری به کاهش مصرف سوخت، کاهش آلودگی هوا و کاهش هزینههای عمومی کشور منجر میشود. اختلاف تنها بر سر میزان این تاثیر و شیوه دستیابی به آن است.
واقعیت این است که حملونقل عمومی صرفا یک خدمت شهری نیست؛ یک سرمایهگذاری ملی است. هر مسافری که به جای خودرو شخصی از مترو استفاده میکند، بخشی از مصرف سوخت کشور را کاهش میدهد. هر خودرویی که کمتر وارد خیابانها میشود، سهمی در کاهش انتشار آلایندهها دارد. هر روزی که هوا پاکتر باشد، بخشی از هزینههای درمان بیماریهای تنفسی و قلبی نیز کاهش پیدا میکند.
سالهاست کارشناسان اقتصاد شهری تاکید میکنند که هزینه واقعی خودرو محوری بسیار بیشتر از آن چیزی است که در ظاهر دیده میشود. بخشی از این هزینه در قالب یارانه سنگین بنزین پرداخت میشود. بخشی دیگر در بیمارستانها و مراکز درمانی صرف مقابله با پیامدهای آلودگی هوا میشود. بخشی نیز در قالب اتلاف وقت شهروندان در ترافیک، استهلاک خودروها، تصادفات و کاهش بهرهوری اقتصادی کشور پرداخت میشود. به همین دلیل است که بسیاری از کشورها حملونقل عمومی را نه به عنوان یک فعالیت درآمدزا، بلکه به عنوان یک خدمت عمومی یارانهای اداره میکنند. در چنین رویکردی، دولتها معتقدند هزینهای که برای توسعه مترو و اتوبوس پرداخت میکنند، در نهایت از محل صرفهجویی در مصرف انرژی، کاهش آلودگی و افزایش بهرهوری اقتصادی به کشور بازمیگردد. شاید مهمترین خطای سیاستگذاری در ایران این است که هزینه بلیت مترو دیده میشود، اما هزینه آلودگی هوا، مصرف سوخت و بیماریهای ناشی از آن کمتر به چشم میآید.
سهم دولت در توسعه ناوگان عمومی
در ایران نیز قانون، دولت را موظف به مشارکت در توسعه حملونقل عمومی کرده است. با این حال مدیران شهری بارها از پرداخت نشدن کامل سهم دولت در توسعه مترو و اتوبوسرانی گلایه کردهاند. این در حالی است که بر اساس بودجه سالهای اخیر، حدود نیمی از بودجه شهرداری تهران به حوزه حملونقل و ترافیک اختصاص یافته است. مسئولان شهری بارها اعلام کردهاند که حدود ۴۸ درصد بودجه شهرداری صرف توسعه مترو، اتوبوسرانی و پروژههای مرتبط با حمل و نقل میشود.
سوال اینجاست که اگر کاهش مصرف بنزین و کاهش آلودگی هوا یک اولویت ملی است، چرا همچنان بار اصلی توسعه حملونقل عمومی بر دوش شهرداریها قرار دارد؟ چرا دولت و مجلس سهم بیشتری از این سرمایهگذاری را بر عهده نمیگیرند؟
شاید مهمترین نکتهای که در جریان بحث رایگان شدن مترو کمتر مورد توجه قرار گرفت، همین موضوع باشد. حتی اگر فرض کنیم برخی آمارهای مطرح شده درباره صرفهجویی سوخت اغراقآمیز بوده است، اصل مسئله تغییر نمیکند. توسعه حملونقل عمومی همچنان یکی از کمهزینهترین راهکارهای مقابله با آلودگی هوا و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی است. به بیان دیگر، شاید لازم باشد به جای آنکه صرفا درباره حذف یا عدم حذف بهای بلیت بحث کنیم، درباره هزینههایی صحبت کنیم که امروز به دلیل ضعف حملونقل عمومی بر کشور تحمیل میشود. هزینه درمان بیماران ناشی از آلودگی هوا، هزینه یارانه سوخت، هزینه تصادفات و هزینه ساعتهای از دست رفته در ترافیک.
اگر بخشی از این هزینهها با توسعه حملونقل عمومی کاهش پیدا کند، آنگاه میتوان استدلال کرد که یارانه پرداختی به مترو و اتوبوس نه یک هزینه، بلکه نوعی سرمایهگذاری برای کاهش هزینههای بزرگتر در آینده است.
رایگانسازی یا توسعه؛ دوگانهای اشتباه
شورای شهر تهران در نهایت با رایگان شدن دائمی مترو و بیآرتی موافقت نکرد. اما فارغ از نتیجه رأیگیری، بحثی که در روزهای اخیر شکل گرفته یک پیام روشن دارد؛ تهران بیش از هر زمان دیگری به توسعه حملونقل عمومی نیاز دارد. توسعهای که بدون تامین منابع مالی پایدار امکانپذیر نیست.
چه مترو رایگان باشد و چه نباشد، واقعیت این است که کشور همچنان هزینه سنگینی بابت ترافیک، آلودگی هوا و مصرف سوخت میپردازد. شاید زمان آن رسیده باشد که دولت و مجلس به جای نگاه هزینهای به حملونقل عمومی، آن را به عنوان ابزاری برای صرفهجویی در دهها حوزه دیگر ببینند؛ حوزههایی که هزینه آنها به مراتب بیشتر از بهای یک بلیت مترو است.
نظر شما