آگاه: با افزایش گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال غیرحضوری شدن مدارس در سال تحصیلی جدید، مسئولان وزارت آموزش و پرورش بر تداوم آموزش حضوری و پرهیز از تصمیم‌های یکپارچه برای تعطیلی مدارس در سراسر کشور تاکید کرده‌اند.
بر اساس رویکرد اعلام‌شده از سوی علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش، شرایط هر منطقه باید به‌صورت جداگانه بررسی شود و در مناطقی که خطری دانش‌آموزان و کادر آموزشی را تهدید نمی‌کند، آموزش حضوری در اولویت باشد. این سیاست، در ظاهر، امکان مدیریت دقیق‌تر شرایط اضطراری را فراهم می‌کند چراکه تعطیلی یک شهر یا منطقه لزوما نباید به توقف آموزش در سایر نقاط یک استان یا کشور منجر شود. با این حال، پرسش اصلی این است که آیا تصمیم‌گیری منطقه‌ای به‌تنهایی می‌تواند از آسیب‌های تعطیلی مدارس جلوگیری کند یا در صورت اجرای نامتوازن، ممکن است به تفاوت بیشتر در فرصت‌های یادگیری دانش‌آموزان منجر شود؟
علیرضا کاظمی، وزیر آموزش و پرورش، در نشست تخصصی شهرستان بجستان با تشریح سیاست دولت در مواجهه با شرایط اضطراری گفت که برخلاف برخی رویکردهای گذشته، قرار نیست برای تعطیلی مدارس در سطح کشور یا استان تصمیمی یکپارچه اتخاذ شود. به گفته او، اولویت اصلی، تداوم آموزش حضوری است و شرایط هر منطقه باید به‌طور جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.
کاظمی همچنین از تفویض اختیارات ویژه به شورای تامین و فرمانداران برای تصمیم‌گیری درباره بازگشایی یا تغییر شیوه فعالیت مدارس خبر داد. بر این اساس، مقام‌های اجرایی محلی می‌توانند با توجه به شرایط خاص هر منطقه درباره نحوه فعالیت مدارس تصمیم بگیرند.
این رویکرد به معنای آن است که در صورت بروز شرایط اضطراری در بخشی از یک استان، لزوما تمام مدارس آن استان تعطیل نخواهند شد. همچنین ممکن است در برخی مناطق، آموزش حضوری ادامه پیدا کند و در مناطق دیگر، با توجه به سطح خطر، آموزش غیرحضوری یا الگوی ترکیبی مورد استفاده قرار گیرد.
علی فرهادی، سخنگوی وزارت آموزش و پرورش نیز با تاکید بر اینکه آموزش حضوری همچنان اصل و اولویت این وزارتخانه است، اعلام کرده که در حال حاضر کلاس‌های درس در کشور به‌صورت حضوری برگزار می‌شوند و در صورت بروز شرایط خاص، تصمیم‌گیری درباره تغییر شیوه آموزش متناسب با وضعیت همان منطقه انجام خواهد شد. او با اشاره به اینکه در مقطع اعلام این اظهارات، تنها در برخی نقاط استان هرمزگان آموزش به‌صورت مجازی دنبال می‌شد، تاکید کرده است که تصمیم اتخاذشده در یک منطقه الزاما به سایر استان‌ها تعمیم پیدا نمی‌کند.
فرهادی همچنین توضیح داده است که الگوی جدید بازگشایی مدارس، بیش از هر چیز برای ایجاد هماهنگی در مجموعه آموزش و پرورش طراحی شده تا در صورت بروز شرایط خاص، امکان اتخاذ تصمیم متناسب با وضعیت هر منطقه وجود داشته باشد. یکی از دلایل اصلی تاکید مسئولان بر تداوم فعالیت حضوری مدارس، نقش مدرسه در تربیت دانش‌آموزان است نقشی که فراتر از انتقال اطلاعات و آموزش کتاب‌های درسی تعریف می‌شود.
سخنگوی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به تفاوت آموزش در مدرسه و دانشگاه گفته است که بخش مهمی از کارکرد مدرسه به تربیت و آموزش مهارت‌های زندگی مربوط می‌شود. به گفته او، نظم روزانه، حضور به‌موقع در مدرسه، مسئولیت‌پذیری، رعایت نظم شخصی و تعامل با دیگران، بخشی از فرآیندی است که در جریان حضور مستمر دانش‌آموزان در محیط آموزشی شکل می‌گیرد. این نگاه، در اظهارات علیرضا کرمی، کارشناس ارشد فلسفه تعلیم و تربیت، معلم و پژوهشگر همدانی، نیز مورد تاکید قرار دارد.
کرمی در گفت‌وگو با خبرنگار روزنامه «آگاه» با بیان اینکه هدف آموزش و پرورش صرفا انتقال اطلاعات نیست، اظهار کرد: در آموزش و پرورش به دنبال تربیت هستیم و این فرآیند در فضای واقعی اتفاق می‌افتد. اگر آموزش و پرورش را به تدریس و انتقال اطلاعات تقلیل دهیم، آموزش مجازی حتی می‌تواند در انتقال مطالب درسی بهینه‌تر عمل کند؛ اما هدف اصلی آموزش و پرورش تربیت و رشد دانش‌آموزان است و این هدف در فضای واقعی و از طریق حضور در کلاس تحقق پیدا می‌کند. او افزود: دانش‌آموزان در مدرسه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و با فرهنگ‌ها و دیدگاه‌های متفاوت مواجه می‌شوند. همین تعامل‌ها بخشی از فرآیند رشد و تربیت آنهاست در حالی که انتقال اطلاعات به‌تنهایی کار دشواری نیست. این پژوهشگر با اشاره به ضرورت توجه همزمان به ابعاد آموزشی و تربیتی مدرسه تصریح کرد: اگر آموزش و پرورش صرفا از منظر انتقال اطلاعات دیده شود، بخش مهمی از کارکرد آن نادیده گرفته می‌شود؛ با این حال، توجه صرف به وجه تربیتی نیز کافی نیست و باید آموزش و تربیت را در کنار یکدیگر دید. کرمی با اشاره به شرایط دانش‌آموزان در آغاز سال تحصیلی گفت: حتی با گذشت حدود یک ماه از شروع مدارس، هنوز برخی دانش‌آموزان به‌طور کامل در فضای آموزشی قرار نگرفته‌اند و اگر تعطیلی مدارس دوباره اتفاق بیفتد، این مسئله می‌تواند از ابعاد مختلف به آنها آسیب بزند.
چالش مهم تعطیلی منطقه‌ای
در کنار ضرورت حفظ آموزش حضوری، یکی از مهم‌ترین موضوعات در اجرای سیاست تعطیلی منطقه‌ای، مسئله عدالت آموزشی است. تصمیم‌گیری متناسب با شرایط محلی می‌تواند از تعطیلی غیرضروری مدارس در مناطق امن جلوگیری کند، اما در صورت تفاوت طولانی‌مدت در شیوه و میزان آموزش، ممکن است شکاف میان دانش‌آموزان مناطق مختلف افزایش یابد.
کرمی در این‌باره هشدار داد که تعطیلی مدارس در برخی مناطق و ادامه آموزش حضوری در مناطق دیگر، در صورت نبود سازوکارهای جبرانی، می‌تواند عدالت آموزشی را تحت تاثیر قرار دهد. او توضیح داد: دانش‌آموزی که به‌صورت حضوری در کلاس شرکت می‌کند، با دانش‌آموزی که از این امکان محروم است، شرایط یکسانی برای یادگیری ندارد با این حال، هر دو در نهایت باید در آزمون‌هایی مانند کنکور با یکدیگر رقابت کنند.
به گفته این معلم و پژوهشگر، تفاوت در میزان حضور در کلاس، دسترسی به معلم و امکان استفاده از امکانات آموزشی می‌تواند به تفاوت در سطح یادگیری منجر شود تفاوتی که در زمان ارزیابی نهایی دانش‌آموزان، لزوما در نظر گرفته نمی‌شود. این مسئله به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که تعطیلی مدارس در یک منطقه طولانی شود یا دانش‌آموزان آن منطقه به امکانات لازم برای آموزش غیرحضوری دسترسی نداشته باشند.
در چنین شرایطی، صرف اعلام برگزاری کلاس‌های مجازی نمی‌تواند تضمین‌کننده برخورداری برابر دانش‌آموزان از فرصت‌های یادگیری باشد. دسترسی به اینترنت، ابزار مناسب، فضای آرام برای مطالعه و همراهی خانواده از جمله عواملی هستند که می‌توانند تجربه آموزش غیرحضوری را برای دانش‌آموزان متفاوت کنند. از این منظر، موفقیت سیاست تعطیلی منطقه‌ای فقط به تشخیص درست مناطق پرخطر وابسته نیست بلکه به این موضوع نیز بستگی دارد که وزارت آموزش و پرورش چگونه از عقب ماندن دانش‌آموزان مناطق غیرحضوری جلوگیری می‌کند.
مسئولیت به خانواده منتقل می‌شود
تجربه تعطیلی مدارس در دوران کرونا و دوره‌های بعدی آموزش غیرحضوری نشان داده است که انتقال کلاس از مدرسه به فضای مجازی، لزوما به معنای حفظ کیفیت آموزش نیست. در این شیوه، بخشی از مسئولیت پیگیری درس‌ها و فراهم کردن شرایط یادگیری به خانواده‌ها منتقل می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند برای والدین شاغل یا خانواده‌های کم‌برخوردار دشوارتر باشد.
کرمی با اشاره به این مسئله گفت: در زمان آموزش مجازی، دانش‌آموزان باید در خانه بمانند و برای ادامه یادگیری از امکانات فضای مجازی استفاده کنند در چنین شرایطی، بخش قابل توجهی از مسئولیت آموزش عملا بر دوش والدین قرار می‌گیرد. به گفته این پژوهشگر، معلمان ناچار بودند با تلفن همراه شخصی خود فعالیت‌های آموزشی را پیگیری کنند و در برخی مناطق نیز خانواده‌هایی که فرزندان‌شان به گوشی دسترسی نداشتند، تلفن همراه خود را در اختیار آنها قرار می‌دادند.
این تجربه نشان می‌دهد که اجرای آموزش غیرحضوری یا ترکیبی، بدون پیش‌بینی امکانات لازم، می‌تواند بار مضاعفی بر دوش معلمان و والدین بگذارد. از سوی دیگر، خانواده‌ها از نظر زمان، توان مالی و امکان همراهی با فرزندان شرایط یکسانی ندارند و همین تفاوت‌ها می‌تواند بر کیفیت یادگیری دانش‌آموزان اثر بگذارد.
راه‌حل اضطراری یا چالشی تازه؟
در چارچوب سیاست جدید، این احتمال نیز مطرح شده است که در برخی مناطق، آموزش به‌صورت ترکیبی برگزار شود؛ به این معنا که دانش‌آموزان در بخشی از روزهای هفته به مدرسه بروند و در روزهای دیگر از آموزش مجازی استفاده کنند. این موضوع مورد اشاره کرمی هم هست. کرمی با اشاره به آسیب‌های احتمالی این شیوه گفت که اجرای الگوی ترکیبی، برای معلمان و والدین نیز مسائل مهمی ایجاد می‌کند. به گفته او، اگر بخشی از آموزش در مدرسه و بخش دیگر در خانه انجام شود، معلمان باید همزمان شرایط آموزش حضوری و غیرحضوری را مدیریت کنند و خانواده‌ها نیز ناچارند برای همراهی با فرزندان خود زمان و امکانات بیشتری اختصاص دهند. از سوی دیگر، اگر محتوای آموزشی در روزهای غیرحضوری به‌درستی طراحی نشود یا دانش‌آموزان در خانه به ابزارهای لازم دسترسی نداشته باشند، ممکن است تفاوت میان دانش‌آموزان برخوردار و کم‌برخوردار افزایش یابد.
چرا مدرسه باید آخرین گزینه تعطیلی باشد؟
موضوع دیگری که در بحث تعطیلی مدارس مطرح شده، تاثیر این تصمیم بر زمان آموزش و نتایج یادگیری دانش‌آموزان است.
رضوان حکیم‌زاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، پیشتر با تاکید بر اهمیت حفظ زمان آموزش گفته بود که مدت حضور دانش‌آموزان ایرانی در مدرسه، هم از نظر تعداد روزهای فعالیت مدارس و هم از نظر ساعات حضور روزانه، در مقایسه با بسیاری از کشورها کمتر است. او با اشاره به اینکه تعطیلی مدارس در مواردی مانند آلودگی هوا، ناترازی انرژی و بارش برف به تصمیمی نسبتا رایج تبدیل شده است، تاکید کرده بود که این روند می‌تواند بر زمان یادگیری و نتایج آموزشی دانش‌آموزان اثر منفی بگذارد. حکیم‌زاده با یادآوری تجربه دوران کرونا نیز گفته بود که ایران از جمله کشورهایی بود که مدت طولانی‌تری آموزش حضوری را متوقف کرد و این مسئله به آموزش دانش‌آموزان آسیب زد.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش همچنین به گزارشی از پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش اشاره کرده بود که در آن عوامل مختلف تعطیلی مدارس، از جمله نقش این تعطیلی‌ها در کاهش ناترازی انرژی، بررسی شده است. به گفته او، نتایج این بررسی نشان می‌داد که تعطیلی مدارس تاثیر چندانی در کاهش ناترازی انرژی ندارد و به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره تعطیلی باید با دقت بیشتری انجام شود.
حکیم‌زاده بر این اساس، خواستار تجدیدنظر در سیاست‌هایی شده بود که مدرسه را به یکی از نخستین بخش‌هایی تبدیل می‌کند که در شرایط بحرانی تعطیل می‌شود. از نگاه او، برای کاهش تعطیلی‌های غیرضروری باید علاوه بر برنامه‌ریزی درون آموزش و پرورش، در سیاست‌های مرتبط با مصرف انرژی و شیوه مواجهه با شرایط اضطراری نیز بازنگری کرد. این دیدگاه با سیاست اعلام‌شده اخیر وزارت آموزش و پرورش درباره تصمیم‌گیری منطقه‌ای هم‌راستا است؛ زیرا جلوگیری از تعطیلی سراسری می‌تواند امکان تداوم فعالیت مدارس در مناطقی را فراهم کند که با خطر یا محدودیت جدی مواجه نیستند.
با این حال، حفظ زمان آموزش نباید به نادیده گرفتن خطرهای واقعی برای دانش‌آموزان و کارکنان مدارس منجر شود. اولویت آموزش حضوری زمانی معنا پیدا می‌کند که امکان تامین امنیت و سلامت دانش‌آموزان در محیط مدرسه وجود داشته باشد.
نظر شما