آگاه: مسجد جایی است که مردم در فضای صمیمی و بر اساس پیوندهای ایمانی کنار هم جمع می‌شوند؛ همین نزدیکی و اعتماد متقابل، باعث می‌شود مسجد بتواند سریع‌ترین و موثرترین مسیر برای شناسایی نیازهای مردم و حل مشکلات آنها باشد. وقتی دولت یا نهادهای مردمی از ظرفیت مساجد استفاده می‌کنند، در واقع از شبکه‌ای استفاده می‌کنند که ریشه در دل هر محله و هر روستا دارد و می‌تواند پیام‌ها را با اثرگذاری بیشتری به گوش همگان برساند. مسعود پزشکیان شامگاه شنبه در بازدید میدانی از اجرای طرح حکمرانی محله‌محور و مسجدمحور در یکی از مساجد جنوب تهران، با اشاره به ظرفیت بالای مساجد در حکمرانی محله‌ای، گفت: وجود ۸۰ هزار مسجد در کشور یک ظرفیت بسیار ارزشمند برای کمک به حل مشکلات جامعه با مشارکت خود مردم و همراهی بسیج است. وی در این نشست صمیمی که با حضور رئیس سازمان بسیج مستضعفین، استاندار تهران، فرمانده سپاه محمد رسول‌الله تهران بزرگ، امام جماعت مسجد، مدیر محله و دبیران کارگروه‌های تخصصی طرح حکمرانی محله‌محور و مسجدمحور در مسجد امام زین‌العابدین (ع) محله خلیج فارس شمالی تهران برگزار شد، با تاکید بر اینکه نمی‌توانیم و نباید نسبت به مشکلات مردم بی‌تفاوت باشیم، افزود: اگر بتوانیم مساجد کشور را برای کمک به حل مشکلات کشور فعال کنیم، بخش زیادی از مشکلاتی که امروز در شهرها و محلات مختلف با آن مواجه هستیم، برطرف خواهد شد. رئیس‌جمهور با اشاره به مشکلات ایجاد شده ناشی از تحریم‌ها، محاصره اقتصادی و تهاجم نظامی دشمنان به کشورمان، اظهار کرد: دولت به تنهایی قادر به حل همه این مشکلات نیست اما در صورتی که مردم همراهی و کمک کنند می‌توانیم توطئه‌ها و نقشه‌های شوم دشمنان متجاوز را خنثی کنیم.
پزشکیان با تاکید بر اینکه روحیه حاکم بر جامعه در دوران جنگ تحمیلی هشت ساله و همراهی مردم و دولت در آن مقطع، امروز هم می‌تواند چاره حل مشکلات و بحران‌های کشور باشد، افزود: ما در دولت برای استفاده از مشارکت و همراهی مردم در طرح حکمرانی محله‌ای با محوریت مساجد، همه تلاش خود را انجام خواهیم داد. وی با بیان اینکه همه ما باید تلاش کنیم با صرفه‌جویی انرژی، برق و گاز صنایع تولیدی قطع نشود و تولید کشور آسیب نبیند، گفت: مساجد باید در مدیریت مصرف و تشویق مردم به صرفه‌جویی الگو باشند، دشمنان امروز به دنبال ایجاد نارضایتی در بین مردم هستند و همه ما باید دست به دست هم توطئه دشمنان را نقش بر آب کنیم.
در ادبیات سیاسی و اجرایی دولت چهاردهم، مفاهیمی نظیر «محله‌محوری» و «مسجدمحوری» از جایگاهی فراتر از اقدامات حمایتی، به ضرورت حاکمیتی ارتقا یافته است. رئیس‌جمهور در این نگاه، بر ضرورت احیای ظرفیت‌های مردمی و بهره‌گیری از تجربه‌ها و فرهنگ‌های اجتماعی ریشه‌دار تاکید می‌کند. نکته کلیدی در این رویکرد، این است که هدف، ایجاد نقش‌های جدید برای محله و مسجد نیست بلکه مسئله اصلی، بازشناسی و فعال‌سازی توانمندی‌هایی است که پیشتر بخشی از زیست جمعی مردم بوده‌اند و اکنون می‌توانند در مواجهه با چالش‌ها و نیازهای معاصر، بازالگوی عمل قرار گیرند.
این نگرش از یک پرسش بنیادین نشأت می‌گیرد: وقتی سازوکارهای دولتی به تنهایی از توان پاسخ‌گویی به گستردگی و تنوع نیازهای جامعه ناتوان هستند، چگونه می‌توان از ظرفیت‌های مردمی برای رفع مشکلات بهره برد؟ پزشکیان با اشاره به محدودیت‌های ساختاری در پاسخ‌گویی، بارها بر ضرورت مشارکت عمومی و شکوفایی توانمندی‌های اجتماعی تاکید کرده است. از این منظر، محله و مسجد می‌توانند نقش «حلقه اتصال» را ایفا کنند، یعنی پیوند میان شناخت دقیق مسائل محلی با مشارکت فعال مردم و پیگیری راهکارها. اگر این ظرفیت‌ها به شکلی منسجم و متناسب با اقتضائات روز سازماندهی شوند، امکان شناسایی و حل مسائل در نزدیک‌ترین سطح به زندگی مردم فراهم می‌آید، پیش از آنکه بحران‌ها پیچیده شوند.
تاکید رئیس‌جمهور بر توانمندی‌های محلی، فراتر از یک اقدام در حوزه خدمات اجتماعی است و به شیوه مدیریت امور بازمی‌گردد. در نشست بیست‌ونهم تیر ۱۴۰۵، وی با بررسی روند اجرای «طرح حکمرانی محله‌محور و مسجدمحور»، مشارکت اجتماعی و بهره‌گیری از توان مردمی را در کنار اصلاح الگوی مصرف، خوداتکایی و تقویت نقش مساجد، از الزامات عبور از ناترازی‌های اقتصادی و دستیابی به توسعه پایدار برشمرد.
پزشکیان بر این باور است که حل مسائل کشور، امری نیست که تنها بر دوش دولت قرار گیرد؛ نیازمند مشارکت فعال نهادهای اجتماعی، مساجد، گروه‌های مردمی و مدیران محلی در مسیر اصلاح ساختارها و رسیدگی به مشکلات انباشته است. در این چارچوب، محله‌محوری به معنای نزدیک‌تر کردن فرآیند شناسایی و پیگیری مسائل به محیطی است که مشکلات در آن شکل می‌گیرند. تحقق این هدف، مستلزم تقسیم دقیق نقش‌ها و ایجاد هماهنگی میان ظرفیت‌های مردمی و دستگاه‌های مسئول است.
در همین راستا، رئیس‌جمهور در جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی در چهارم شهریور ۱۴۰۵، با یادآوری تجربیات دوران دفاع مقدس، بر نقش محله‌ها در مدیریت بحران‌های اجتماعی تاکید کرد. این نگاه، محله را از یک ایستگاه صرف برای دریافت خدمات، به بستری پویا برای سازماندهی مشارکت و بهره‌گیری از توان جمعی جامعه تبدیل می‌کند.
مسجدمحوری از دیدگاه امامین انقلاب
توجه رئیس‌جمهور به مسجدمحوری، تلاشی است برای عملیاتی کردن آن دیدگاهی که در اندیشه امامین انقلاب (ره) به عنوان ستون فقرات جامعه اسلامی تعریف شده است. امام خمینی (ره) در تمام دوران زندگی و رهبری، مسجد را نقطه آغاز هر تحول بزرگ می‌دانستند. از نظر ایشان، مسجد باید کانون تربیت، آگاهی‌بخشی و سازماندهی توده‌ها باشد. امام (ره) همواره تاکید می‌کردند مساجد باید به مراکز مدیریت جامعه تبدیل شوند تا هر مشکلی، چه معنوی و چه مادی، ابتدا در همان‌جا بررسی شود. ضمن آنکه فراموش نمی‌کنیم مساجد از ارکان مهم در نهضت امام خمینی (ره) در مبارزه با رژیم پهلوی محسوب می‌شدند. اندیشه امام درباره مسجدمحوری، تبدیل کردن مسجد به مرکزی بود که عدالت اجتماعی را جاری کند. مسجد در نگاه بنیانگذار جمهوری اسلامی، قلعه‌ای بود برای صیانت از حاکمیت اسلامی و مرکز بسیج همگانی برای مقابله با هرگونه ظلم و استبداد.
در امتداد همین مسیر، اندیشه امام شهید (ره) در مورد مسجد، نگاه امام فقید را با رویکردی سازمان‌یافته‌تر و متناسب با چالش‌های عصر جدید تکمیل کرد. از نگاه ایشان، مسجد باید کانون هدایت باشد که در آن، ایمان با عمل پیوند می‌خورد. امام شهید (ره) بر این باور بودند: «مسجد نه تنها مرکز خودسازی و انسان‌سازی است، بلکه محلی برای تعمیر دل و دنیا، مقابله با دشمن، زمینه‌سازی برای ایجاد تمدن اسلامی و بصیرت‌افزایی افراد به شمار می‌رود. این پایگاه، نقش اجتماعی و نظام‌سازی دارد و تجمع مردمی حول محور نماز و ذکر، از شاخصه‌های مهم قدرت و انسجام جامعه اسلامی است. مسجد می‌تواند محل رشد فردی، تقویت جامعه و ارتقای قدرت بازدارندگی فرهنگی و معنوی کشور باشد و باید با تاکید بر تعبد اسلامی، نقش خود را در جامعه بیش از پیش ایفا کند.»
رویکرد عملیاتی دولت
تاکید اخیر رئیس‌جمهور بر ظرفیت ۸۰ هزار مسجد کشور، در حقیقت تلاشی است برای تبدیل اندیشه‌های امامین انقلاب. حضور فعال مساجد در حل مشکلات مردم، گامی در جهت کاهش بروکراسی دولتی و رسیدن مستقیم به نیازهای جامعه است. رئیس‌جمهور با اشاره به این ظرفیت عظیم، بر این باور است، مساجد می‌توانند به عنوان بازوی اجرایی دولت در محله‌ها عمل کنند. یکی از محورهای اصلی این نگاه، مدیریت مصرف انرژی و ترویج فرهنگ صرفه‌جویی است. در دورانی که مدیریت منابع ملی اهمیت حیاتی دارد، مسجد می‌تواند به عنوان یک الگوی رفتاری عمل کند. وقتی امام جماعت و فعالان مسجد در مصرف بهینه پیش‌قدم شوند، این فرهنگ به سرعت در میان مردم نفوذ و پذیرش آن را تسهیل می‌کند. علاوه بر این، رئیس‌جمهور به درستی به جنگ روانی دشمن اشاره کرد. دشمنان امروز با استفاده از ابزارهای مختلف، به دنبال ایجاد نارضایتی و تضعیف روحیه مردم هستند. در این میان، مسجدمحوری به عنوان سپر دفاعی عمل می‌کند. مساجد با ایجاد فضای گفت‌وگو، همدلی و گره‌گشایی از مشکلات معیشتی، هرگونه تلاش برای ایجاد شکاف میان مردم و حاکمیت را بی‌اثر می‌کنند. تبدیل مسجد به مرکزی برای شنیدن گله‌ها و رفع نیازهای محلی، باعث می‌شود مردم احساس کنند در کنار دولت هستند و همین همبستگی، توطئه‌های دشمنان را نقش بر آب می‌کند. در نهایت، مسجدمحوری در دوران کنونی، هم ضرورت معنوی برای ارتقای ایمان است و هم ضرورت مدیریتی برای پیشبرد اهداف ملی و تقویت انسجام اجتماعی در برابر تهدیدات خارجی.
مسجد همچنان قلب تپنده انقلاب است
باید پذیرفت مسجد، زیربنای اصلی اعتماد میان مردم و ساختار حاکمیت است. بهره‌گیری از ظرفیت‌های ۸۰ هزار مسجد کشور، راهکاری عملی برای مدیریت بحران‌های اقتصادی و مقابله با جنگ‌های روانی دشمن است. با حرکت به سوی مسجدمحوری، نه تنها مدیریت مصرف و منابع ملی بهبود می‌یابد، در اصل دیوار دفاعی جامعه در برابر توطئه‌های تفرقه‌افکن نیز مستحکم‌تر می‌شود. تحقق این هدف، مستلزم نگاهی است که در آن، مسجد همواره به عنوان کانون گره‌گشایی، مرکز آگاهی‌بخشی و پایگاه اصلی همبستگی ملی، در قلب برنامه‌های اجرایی و تصمیم‌های کلان کشور جای گیرد. در این مسیر، دولت چهاردهم با پایبندی به همین نگاه و باور، گامی جدی در راستای تحقق این اهداف برداشته است. امید می‌رود با همسویی کامل میان دستگاه‌های اجرایی و ظرفیت‌های مساجد، گام‌های موثری در جهت حل مسائل و مشکلات محلی (در قالب حکمرانی محله‌محور) برداشته شود و نتایج این حرکت، به شکلی ملموس در زندگی مردم و در آرامش اجتماعی آنها تجلی یابد.
نظر شما