آگاه: این بازگشت فقط یک اتفاق کوچک در دنیای کتاب نیست. در سپتامبر ۲۰۲۶، خبرگزاری فرانسه در گزارشی از موج تازه محبوبیت «شب‌های روشن» نوشت که فروش این کتاب در برزیل، بنا بر اعلام ناشر آن، نسبت به سال قبل ۴۶۳ درصد افزایش یافته است. استقبال از کتاب به بریتانیا و اسپانیا هم رسیده و حتی «جنایت و مکافات» نیز در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ در برزیل با افزایش ۵۳ درصدی فروش روبه‌رو شده است. به نظر می‌رسد «شب‌های روشن» برای بخشی از خوانندگان جوان، دروازه ورود دوباره به جهان داستایفسکی شده باشد.
مردی که در خیال خود زندگی می‌کرد
برای فهمیدن علت این استقبال باید به سراغ داستان رفت. راوی «شب‌های روشن» مردی تنهاست که بیشتر زندگی‌اش را در ذهن خود می‌گذراند. او در شهر بزرگی زندگی می‌کند، اما ارتباط چندانی با آدم‌های اطرافش ندارد. خیابان‌ها را می‌شناسد، ساختمان‌ها برایش آشنا هستند و حتی با تصور حضور آدم‌هایی که هر روز از کنارشان می‌گذرد، برای خود نوعی زندگی اجتماعی ساخته است. با این حال، در برقراری یک ارتباط واقعی ناتوان به نظر می‌رسد.
آشنایی اتفاقی با ناستنکا این وضعیت را تغییر می‌دهد. مردی که تا پیش از آن بیشتر با خیال آدم‌ها زندگی می‌کرد، حالا با زنی روبه‌رو شده که می‌تواند با او حرف بزند و بخشی از زندگی واقعی‌اش را با او شریک شود. چهار شب گفت‌وگو و امیدواری، برای راوی به تجربه‌ای تعیین‌کننده تبدیل می‌شود؛ اما این رابطه از همان ابتدا یک‌طرفه‌تر از چیزی است که او تصور می‌کند. چیزی که برای مرد به عشقی بزرگ تبدیل شده، لزوما برای ناستنکا همان معنا را ندارد.
همین شخصیت است که در تیک‌تاک مورد توجه قرار گرفته است. بردلی گورسکی، استاد ادبیات روسی و نویسنده مقاله‌ای در موسسه کنان (Kennan Institute) با عنوان «داستایفسکی وایرال می‌شود»، توضیح می‌دهد که بخشی از خوانندگان جوان، به‌خصوص مردان با تنهایی، ناتوانی اجتماعی و زندگی ذهنی پررنگ راوی ارتباط برقرار کرده‌اند. بعضی از کاربران حتی او را با اصطلاح امروزی «اینسل» مقایسه کرده‌اند؛ مردی منزوی که در برقراری رابطه عاطفی با زنان مشکل دارد. (این اصطلاح مخفف عبارت انگلیسی Involuntary Celibate به معنی «مجرد ناخواسته» است که به یک خرده‌فرهنگ اینترنتی اشاره دارد و عمدتا شامل پسران یا مردان جوان است).
اما نکته جالب‌تر، واکنش‌های متفاوت خوانندگان به خود این شخصیت است. همه کاربران او را یک عاشق رنج‌دیده و دوست‌داشتنی نمی‌بینند. بعضی در کامنت‌هایشان نوشته‌اند که رفتار راوی بیشتر به وسواس و خیال‌پردازی شباهت دارد تا عشق. یکی از کاربران گفته است: «به‌جای عشق، اسمش را وسواس و توهم می‌گذارم.» دیگری معتقد بوده ناستنکا خوش‌شانس بوده که از این رابطه بیرون آمده است. این بحث‌ها نشان می‌دهد که خوانندگان جوان فقط با داستان همذات‌پنداری نمی‌کنند؛ آنها شخصیت‌های آن را با معیارهای امروزی روابط عاطفی و ارتباط انسانی دوباره قضاوت می‌کنند.
وقتی کتاب به بخشی از هویت مجازی تبدیل می‌شود
این اتفاق ما را به پرسشی فراتر از محبوبیت داستایفسکی می‌رساند: شبکه‌های اجتماعی با تجربه خواندن چه کرده‌اند؟
در روزگاری که بسیاری از محتواها باید در چند ثانیه توجه مخاطب را جلب کنند، کتاب هم به بخشی از همین جهان تبدیل شده است. گاهی یک ویدئوی کوتاه، یک جمله تاثیرگذار، جلدی چشم‌نواز یا توصیه یک اینفلوئنسر کافی است تا کتابی قدیمی دوباره وارد چرخه مصرف فرهنگی شود. گزارش خبرگزاری فرانسه از برزیل نمونه جالبی از این تغییر را نشان می‌دهد. مارسل نوگیرا، اینفلوئنسر ۲۷ ساله‌ای که از «شب‌های روشن» صحبت کرده، می‌گوید نسل جوان در شخصیت خیال‌پرداز و تنهای داستان، بازتابی از وضعیت خود را پیدا می‌کند. او همچنین به جذابیت نسخه‌های چاپی با جلدهای زیبا اشاره می‌کند؛ نسخه‌ای با تصویر رنگارنگ و پاپ‌آرت که در بعضی کتاب‌فروشی‌های ریودوژانیرو نایاب شده بود.
در این میان، خود کتاب هم گاهی به نشانه‌ای از هویت و سلیقه تبدیل می‌شود. خواندن یک رمان کلاسیک می‌تواند بخشی از تصویری باشد که فرد در فضای مجازی از خودش می‌سازد؛ تصویری که در آن کتاب، موسیقی، لباس و حتی شیوه چیدمان اتاق در کنار هم قرار می‌گیرند. این اتفاق لزوما منفی نیست. شاید کسی که پیش از این هرگز سراغ ادبیات روسیه نمی‌رفت، از طریق یک ویدئو یا جلد جذاب با داستایفسکی آشنا شود و بعد به خواندن «جنایت و مکافات» یا «ابله» برسد.
بردلی گورسکی در مقاله خود به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند. بحث‌های کاربران درباره «شب‌های روشن» او را به یاد گفت‌وگوهای پرشور کلاس‌های ادبیات دانشگاهی می‌اندازد؛ بحث‌هایی که در آن دانشجویان درباره انگیزه شخصیت‌ها، معنای عشق و اخلاق رفتار آنها اختلاف نظر پیدا می‌کنند. به بیان دیگر، تیک‌تاک (یا به‌طور کلی شبکه‌های اجتماعی) فقط محل تبلیغ کتاب نیست؛ گاهی فضایی برای شکل‌گیری گفت‌وگوهایی است که پیشتر در کلاس‌های ادبیات یا جمع‌های کتاب‌خوانی اتفاق می‌افتادند.
با این حال، این شکل تازه از مواجهه با کتاب روی دیگری هم دارد. وقتی یک اثر ادبی در قالب ویدئوهای کوتاه، جملات جدا شده از متن و تصویر جلدهای زیبا عرضه می‌شود، ممکن است آنچه از کتاب به مخاطب می‌رسد بیش از خود داستان، حال‌وهوایی باشد که پیرامون آن ساخته شده است. در این حالت، داستایفسکی می‌تواند به نویسنده جملات غمگین درباره تنهایی و رنج تبدیل شود؛ نویسنده‌ای که نقل قول‌هایش را می‌توان به‌آسانی در یک استوری منتشر کرد، بی‌آنکه لزوما با جهان پیچیده شخصیت‌ها و تناقض‌های آثارش روبه‌رو شده باشیم. نقدی در روزنامه «تایمز» با عنوان پرسش‌برانگیز «داستایفسکی خشک و ملال‌آور است؛ پس چرا وایرال شده؟» از همین زاویه به محبوبیت او نگاه می‌کند. نویسنده نقد با تردید به تبدیل شدن داستایفسکی به چهره محبوب BookTok می‌نگرد و یادآوری می‌کند که نقل قول‌پذیری و شهرت اینترنتی الزاما به معنای خوانده شدن و لذت بردن از رمان‌های طولانی و دشوار او نیست. این نقد، در واقع پرسشی مهم‌تر پیش می‌کشد: آیا ما هنوز آثار ادبی را می‌خوانیم یا بیشتر به تصویری که از آنها ساخته شده، علاقمندیم؟
نویسنده‌ای فراتر از جمله‌های قصار
اما بازگشت داستایفسکی به فضای عمومی فقط به تنهایی و عشق محدود نمی‌شود. هرچه از جمله‌های کوتاه و ویدئوهای شبکه‌های اجتماعی فاصله بگیریم و به آثار و زندگی فکری نویسنده نزدیک‌تر شویم، با پرسش دشوارتری هم روبه‌رو می‌شویم؛ آیا می‌توان ادبیات را از سیاست و جهان‌بینی نویسنده جدا کرد؟
جنگ روسیه و اوکراین این پرسش را درباره ادبیات روسیه دوباره مطرح کرده است. در نقدی که نیویورکر در چهارم نوامبر ۲۰۲۶ بر کتاب تازه امانوئل کارر، «Kolkhoz»، منتشر کرد، به این موضوع پرداخته شد که داستایفسکی برای بعضی از دوستداران ادبیات روسیه نماد عظمت فرهنگی این کشور است، اما پس از حمله روسیه به اوکراین، برای گروهی دیگر به یکی از نمادهای میراث ملی‌گرایی روسی تبدیل شده است.
اکسنا زابوژکو، نویسنده اوکراینی، در جستاری در سال ۲۰۲۲ با عنوان «خواندن ادبیات روسی پس از کشتار بوچا» به دیدگاه‌های ضد اوکراینی و ملی‌گرایانه داستایفسکی اعتراض کرده و معتقد است نمی‌توان این وجوه را از خواندن آثار او کنار گذاشت. در مقابل، پودوکسیک، پژوهشگر دانشگاه در مقاله علمی «داستایفسکی پس از بوچا» در سال ۲۰۲۵ استدلال می‌کند که با وجود اظهارات امپریالیستی و شوونیستی نویسنده، نمی‌توان به‌سادگی نتیجه گرفت که او در جنگ امروز در کنار امپریالیسم روسی قرار می‌گرفت؛ از نظر این پژوهشگر، بنیادهای اخلاقی اندیشه او حتی می‌توانستند به موضعی ضدجنگ منتهی شوند.
این اختلاف‌نظر نشان می‌دهد که داستایفسکی را نمی‌توان به‌راحتی در یک تصویر واحد خلاصه کرد؛ نه در قالب مرد تنهای عاشق، نه نویسنده جملات حکمت‌آمیز و نه نماد بی‌چون و چرای یک سنت سیاسی. شاید همین چندگانگی است که تولد دوباره یک نویسنده کلاسیک را معنادار می‌کند. نسل تازه می‌تواند در «شب‌های روشن» تنهایی خودش را پیدا کند، در شبکه‌های اجتماعی درباره رفتار راوی بحث کند، از جمله‌های داستایفسکی نقل قول بسازد و همزمان درباره جهان‌بینی سیاسی او پرسش داشته باشد.
ادبیات کلاسیک زمانی زنده می‌ماند که فقط موضوع احترام و ستایش نباشد، بلکه دوباره خوانده شود، به چالش کشیده شود و حتی درباره‌اش اختلاف نظر شکل بگیرد. در نهایت، شاید مهم‌ترین اتفاق این موج، نه بازگشت داستایفسکی به فهرست پرفروش‌ها، بلکه بازگشت پرسش‌هایی باشد که آثارش نزدیک به دو قرن است پیش روی خوانندگان می‌گذارند.
یک کلاسیک؛ چند زندگی تازه چرا داستایفسکی هنوز به ترجمه تازه نیاز دارد؟
اگر محبوبیت دوباره «شب‌های روشن» نشان می‌دهد که نسل جدید می‌تواند با داستانی متعلق به قرن نوزدهم ارتباط برقرار کند، ماجرای انتشار ترجمه تازه «ابله» در سال ۲۰۲۶ پرسش دیگری را پیش می‌کشد؛ چرا آثار کلاسیک حتی پس از گذشت نزدیک به دو قرن همچنان به ترجمه‌های جدید نیاز دارند؟
در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶، ترجمه تازه‌ای از رمان «ابله» داستایفسکی به قلم مایکل آر. کتز در انتشارات Liveright منتشر شد. کتز مترجمی باسابقه است که پیش از این آثاری مانند «برادران کارامازوف»، «جنایت و مکافات» و «یادداشت‌های زیرزمینی» را نیز به انگلیسی ترجمه کرده است. او در گفت‌وگویی با نشریه Chicago Review of Books که یک روز پس از انتشار ترجمه «ابله» منتشر شد، درباره دشواری‌ها و ضرورت دوباره ترجمه کردن یک نویسنده کلاسیک توضیح داده است.
یکی از نکات جالب در حرف‌های کتز، تاکید او بر جنبه‌ای از داستایفسکی است که ممکن است در ترجمه‌ها کمتر دیده شده باشد؛ طنز. شاید بسیاری از خوانندگان، داستایفسکی را با فضای سنگین، شخصیت‌های رنج کشیده و موقعیت‌های بحرانی به یاد بیاورند، اما کتز معتقد است او نویسنده‌ای بسیار طنزپرداز هم هست؛ نویسنده‌ای که از شوخی‌های زبانی، بازی با کلمات و هجو سیاسی استفاده می‌کند. به باور او، بعضی از ترجمه‌های پیشین نتوانسته‌اند این جنبه را به‌خوبی منتقل کنند.
مسئله فقط طنز نیست. کتز توضیح می‌دهد که زبان داستایفسکی میان دو سطح متفاوت حرکت می‌کند؛ از یک‌سو زبان روزمره و محاوره‌ای شخصیت‌ها و از سوی دیگر زبانی بلندمرتبه‌تر با ریشه‌های مذهبی و کلیسایی. تفاوت زبان پدر کارامازوف با سخنان زوسیما، راهب سالخورده داستان، نمونه‌ای از این فاصله است. مترجم باید بتواند این تفاوت را در زبان مقصد هم حفظ کند؛ وگرنه بخشی از شخصیت‌پردازی و ظرافت اثر از بین می‌رود.
کتز همچنین می‌گوید ترجمه باید در کنار وفاداری به متن اصلی، برای خواننده‌ای که زبان روسی نمی‌داند قابل خواندن باشد. به همین دلیل، گاهی لازم است از ساختارهای دستوری زبان مبدا فاصله گرفت تا متن در زبان مقصد طبیعی به نظر برسد.
او در گفت‌وگوی خود بر دو ویژگی پرتکرار در نثر داستایفسکی نیز انگشت می‌گذارد: «ناگهان» و «عجیب». از نظر او، توجه داستایفسکی به موقعیت‌های ناگهانی و واکنش‌های شدید، بخشی از شیوه خاص او در نمایش تجربه انسانی است.
این گفت‌وگو یادآوری می‌کند که ترجمه فقط جابه‌جایی واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر نیست؛ مترجم در واقع در حال بازخوانی اثر و انتخاب راهی تازه برای رساندن جهان نویسنده به خوانندگان است. ترجمه جدید لزوما به معنای بی‌اعتبار شدن ترجمه‌های قبلی نیست، بلکه می‌تواند امکان دیدن جنبه‌هایی را فراهم کند که پیشتر کمتر به چشم آمده‌اند.
شاید یکی از دلایل زنده ماندن ادبیات کلاسیک همین باشد. کتابی که بارها خوانده و ترجمه شده، هنوز ظرفیت آن را دارد که در زبان و زمانه‌ای تازه دوباره کشف شود. داستایفسکی فقط با شخصیت‌هایش به زندگی ادامه نمی‌دهد؛ مترجمان و خوانندگان هر نسل هم در ساختن زندگی تازه‌ای برای آثار او سهم دارند.
نظر شما