آگاه: با این حال، پرسش اساسی فقط این نیست که آیا چنین صحنهای با ضوابط فرهنگی و شرعی انطباق داشته یا نه؛ مسئله مهمتر آن است که چرا نظارت بر محصولات نمایش خانگی تا این اندازه نامتوازن و غیرقابل پیشبینی به نظر میرسد و چگونه برخی آثار با محتوایی بهمراتب بحثبرانگیزتر، بدون واکنشی مشابه به انتشار خود ادامه میدهند؟
وقتی نظارت به جای قاعده، با حاشیه معنا پیدا میکند
صیانت از اخلاق عمومی، پاسداری از جایگاه خانواده و رعایت موازین شرعی در تولیدات فرهنگی، از مبانی سیاستگذاری فرهنگی جمهوری اسلامی است. اصل دهم قانون اساسی بر قداست خانواده و استواری روابط خانوادگی تاکید میکند و اصل چهارم نیز انطباق قوانین و مقررات با موازین اسلامی را ضروری میداند. بنابراین، اصل نظارت بر محتوای آثار نمایشی را نمیتوان فقط اقدامی سلیقهای یا محدودیتی بیمبنا دانست. آنچه محل انتقاد است، نه ضرورت وجود ضابطه، بلکه چگونگی تعریف، تفسیر و اجرای آن است. نظارت فرهنگی زمانی میتواند از اعتبار برخوردار باشد که معیارهایش روشن، اجرای آن یکسان و تصمیماتش قابل دفاع باشد. در غیر این صورت، نظارت به جای آنکه چارچوبی برای فعالیت هنرمندان و اطمینان مخاطبان فراهم کند، به مجموعهای از تصمیمات موردی تبدیل میشود که گاه بیش از محتوای آثار، تحت تاثیر حواشی پیرامون آنها قرار میگیرد.
ماجرای «یل» از همین منظر قابل بررسی است. اگر صحنه مورد بحث برخلاف ضوابط تشخیص داده شده، این پرسش وجود دارد که چرا چنین محتوایی پیش از انتشار شناسایی و تعیین تکلیف نشده است؟ گزارشهایی نیز درباره اصلاحیههای پیشین ساترا و کوتاه شدن سکانس مذکور پس از انتشار مطرح شده است. حال باید پرسید سازوکار نظارت پیشینی دقیقا چه کارکردی دارد و مرز مسئولیت نهاد تنظیمگر، پلتفرم منتشرکننده و مرجع قضایی کجاست؟
مرز میان نمایش یک رفتار و تایید آن کجاست؟
نکته دیگری که در توقیف «یل» اهمیت دارد، نحوه مواجهه با روابط انسانی در آثار نمایشی است. در جهان داستان، شخصیتها بر اساس نسبتهایی تعریف میشوند که لزوما در واقعیت میان بازیگران وجود ندارد. مادر و پسر، زن و شوهر یا دیگر اعضای خانواده، در قالب یک روایت نمایشی بازآفرینی میشوند و مخاطب نیز آنها را در همین چارچوب میشناسد.
البته نسبت داستانی شخصیتها بهتنهایی نمیتواند مجوز هر نوع بازنمایی باشد و شکل اجرای یک صحنه نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرد. اما آیا میتوان بدون توجه به موقعیت دراماتیک، معنای رفتار و چگونگی نمایش آن، درباره یک سکانس داوری کرد؟ آیا میان نمایش عاطفه خانوادگی، بازنمایی روابط مسئلهدار و ترویج رفتاری مغایر با اخلاق تفاوتی وجود ندارد؟
این پرسشها به معنای نادیده گرفتن ملاحظات شرعی نیست؛ برعکس، ضرورت تدوین معیارهایی دقیقتر را نشان میدهد. اگر قرار باشد هر رفتار شخصیتها بدون توجه به زمینه داستانی آن ارزیابی شود، بخش مهمی از ظرفیت روایت نمایشی برای پرداختن به مسائل اجتماعی و خانوادگی از میان خواهد رفت. از طرف دیگر، اگر صرف داستانی بودن یک موقعیت برای توجیه هر تصویری کافی تلقی شود، اساس نظارت محتوایی بیمعنا خواهد شد. دشواری تنظیمگری دقیقا در یافتن تعادلی روشن و قابل دفاع میان این دو ملاحظه است.
نمایش خانگی؛ از جسارت روایی تا عبور از مسئولیت فرهنگی
با این همه، انتقاد به عملکرد نهادهای ناظر نباید موجب نادیده گرفتن سهم سازندگان آثار شود. شبکه نمایش خانگی طی سالهای اخیر، همزمان با گسترش مخاطبان و افزایش سرمایهگذاری، به یکی از مهمترین عرصههای تولید سریال در کشور تبدیل شده است؛ عرصهای که فرصتهای قابلتوجهی برای روایت داستانهای متنوع فراهم کرده، اما در مواردی نیز گرفتار رقابت بر سر جنجالآفرینی شده است.
در بخشی از تولیدات این حوزه، به نظر میرسد مرز میان جسارت هنری و استفاده از عناصر تحریککننده برای جلب توجه بهتدریج کمرنگ شده است. دیالوگهای جنسی، شوخیهای دوپهلو، روابط عاطفی اغراقآمیز و صحنههایی که بیش از ضرورت داستانی بر جنبههای حاشیهساز تکیه دارند، در برخی آثار چنان برجسته میشوند که گویی قرار است کمبودهای فیلمنامه و شخصیتپردازی را جبران کنند. البته پرداختن به خیانت، خشونت، روابط پیچیده عاطفی یا آسیبهای اجتماعی ذاتا امری ناپسند نیست. هنر نمایشی نمیتواند تنها به شخصیتهای بیخطا و موقعیتهای مطلوب محدود شود. اما تفاوت مهمی میان نمایش یک آسیب برای شناخت و نقد آن و بهرهبرداری از همان آسیب بهعنوان ابزاری برای جذابیت تجاری وجود دارد.
نمیتوان هر انتقادی به صراحت تصویری یا کلامی را با ارجاع به واقعگرایی پاسخ داد. واقعگرایی زمانی واجد ارزش هنری است که در خدمت شناخت شخصیت و پیشبرد روایت باشد، نه آنکه به پوششی برای استفاده غیرضروری از موقعیتهای جنجالی تبدیل شود. سازندگان نیز باید پاسخ دهند که آیا هر صحنه بحثبرانگیز واقعا برای داستان ضروری بوده یا میتوانسته با روایتی سنجیدهتر و بدون کاستن از کیفیت اثر ارائه شود؟
تنظیمگری گزینشی و فرسایش اعتماد عمومی
ضعف اصلی زمانی آشکارتر میشود که سرنوشت آثار مختلف را کنار یکدیگر قرار دهیم. اگر ضوابط مشخصی برای نمایش روابط، نوع پوشش، دیالوگها و موقعیتهای اخلاقی وجود دارد، طبیعی است که اجرای آنها نیز باید از انسجام برخوردار باشد. نمیتوان نسبت به یک صحنه در مجموعهای واکنشی شدید نشان داد، اما در مواجهه با نمونههای آشکارتر در مجموعهای دیگر، دستکم درباره دلایل تفاوت برخورد توضیحی ارائه نکرد.
این وضعیت نه به سود تولیدکننده است و نه به نفع مخاطب. تولیدکننده نمیداند دقیقا در چه چارچوبی باید فعالیت کند و مخاطب نیز نمیتواند منطق تصمیمات نظارتی را درک کند. نتیجه آن است که بهجای تقویت جایگاه قانون و ضابطه، تصور اعمال سلیقه و برخورد دوگانه شکل میگیرد.
از این منظر، توقیف یک سریال الزاما نشانه موفقیت نظارت نیست. اگر اثری پس از طی مراحل تولید، هزینههای سنگین و آغاز انتشار با توقف مواجه شود، باید عملکرد تمام حلقههای نظارتی پیش از آن را نیز بررسی کرد. تنظیمگری موفق تنها به معنای توانایی جلوگیری از ادامه انتشار نیست؛ بلکه باید بتواند پیش از بروز بحران، معیارهای روشن ارائه دهد، تخلفات احتمالی را شناسایی کند و متناسب با ماهیت آنها واکنش نشان دهد. در غیر این صورت، برخوردهای مقطعی شاید برای مدتی حاشیهای را فروبنشانند، اما مسئله اصلی یعنی آشفتگی در سیاستگذاری محتوایی همچنان پابرجا خواهد ماند.
از آغوش «یل» تا صحنههای «سرخ و سیاه»؛ این تفاوت برخورد برای چیست؟
برای درک بهتر این تناقض کافی است به سریال «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده نگاه کنیم؛ مجموعهای که از همان قسمتهای نخست، برخی صحنهها و دیالوگهای آن با انتقادهای جدی مواجه شد. در حالی که انتشار «یل» به دنبال سکانس آغوش مادر و پسر متوقف شده، «سرخ و سیاه» با صحنههایی بهمراتب صریحتر در بازنمایی روابط عاطفی و جنسی، پرسشهای جدیتری درباره حدود نظارت ایجاد کرده است.
در قسمتهای ابتدایی این مجموعه، دیالوگهایی با مضامین و کنایههای آشکار جنسی میان شخصیتها ردوبدل میشود که حتی با در نظر گرفتن فضای تاریخی داستان نیز توجیه ضرورت آنها دشوار است. برای نمونه، گفتوگوهای شخصیت نوروز با زن کولی و همچنین برادرش، بهجای آنکه تنها در خدمت شخصیتپردازی باشند، به دلیل صراحت جنسی خود جلب توجه میکنند. افزون بر این، نحوه نمایش رابطه نوروز و فانوس، برخی موقعیتهای اروتیک و سکانس طولانی رقص فانوس نیز از جمله بخشهایی هستند که انتقادهای محتوایی را برانگیختهاند.
مسئله آن نیست که یک درام تاریخی نباید به عشق، میل یا روابط انسانی بپردازد. مسئله این است که آیا نمایش چنین موضوعاتی الزاما به این اندازه از صراحت و تاکید تصویری نیاز دارد؟ بهویژه در اثری که با بازنمایی جامعه تاریخی ایران سروکار دارد، سازندگان تا چه اندازه نسبت به تناسب زبان، رفتار شخصیتها و بستر فرهنگی روایت مسئولیت احساس کردهاند؟
اگر قرار باشد یک آغوش خانوادگی در «یل» موجب توقف انتشار مجموعه شود، چگونه میتوان توضیح داد که صحنهها و دیالوگهای جنسی آشکارتر در «سرخ و سیاه» با برخوردی مشابه مواجه نشدهاند؟ آیا معیار ارزیابی در این دو مجموعه متفاوت است؟ اگر تفاوتی در زمینه داستانی، شیوه اجرا یا مجوزهای صادرشده وجود دارد، چرا نهاد تنظیمگر آن را برای افکار عمومی روشن نمیکند؟
انتقاد به «سرخ و سیاه» نیز نباید به معنای نادیده گرفتن ظرفیتهای هنری آن باشد. طراحی صحنه، فضاسازی تاریخی یا کیفیت بازیگری میتواند از نقاط قوت مجموعه محسوب شود، اما هیچیک از این امتیازها بهتنهایی پاسخگوی انتقادهای وارد بر زبان و محتوای اثر نیست. اتفاقا از مجموعهای با چنین امکانات تولیدی و ظرفیتهای نمایشی، انتظار بیشتری برای پرهیز از جذابیتسازی از مسیر صراحتهای غیرضروری وجود دارد.
مسئله فقط توقیف «یل» نیست؛ اعتبار نظارت در میان است
اکنون پرسش فراتر از سرنوشت یک سریال است. موضوع به اعتبار سازوکاری بازمیگردد که قرار است میان اقتضائات تولید هنری و ضرورت پاسداری از ارزشهای فرهنگی جامعه تعادل برقرار کند. اگر نظارت بر نمایش خانگی قرار است جدی گرفته شود، نخستین شرط آن پرهیز از برخوردهای نامتوازن و توضیح شفاف معیارهای تصمیمگیری است
ساترا و دیگر مراجع مسئول نمیتوانند تنها در هنگام شکلگیری حاشیهها در معرض توجه قرار گیرند. آنها باید روشن کنند که آثار بر چه اساسی ارزیابی میشوند، مسئولیت اصلاح محتوای مسئلهدار با کدام بخش است و چرا واکنشها به موارد ظاهرا مشابه چنین تفاوتی دارد.
در مقابل، پلتفرمها و سازندگان نیز نمیتوانند پشت انتقاد به نظارت پنهان شوند و سهم خود را در گسترش محتوای حاشیهساز نادیده بگیرند. رشد نمایش خانگی نباید با افزایش صحنههای تحریککننده و دیالوگهای جنجالی سنجیده شود؛ همانطور که اقتدار نظارتی نیز نباید تنها با تعداد توقیفها و دستورهای توقف معنا پیدا کند.
ماجرای «یل» و نسبت آن با «سرخ و سیاه» یا دیگر موقعیتها یادآور یک ضرورت اساسی است؛ صیانت از اخلاق عمومی با برخوردهای موردی و نامتوازن محقق نمیشود. آنچه امروز نمایش خانگی به آن نیاز دارد، هم بازگشت جدیتر سازندگان به مسئولیت فرهنگی و کیفیت روایت است و هم نظارتی قانونمند، شفاف و یکسان. در غیر این صورت، هر توقیف تازه نه پایان یک مسئله، بلکه آغاز پرسشی بزرگتر درباره چرایی سکوت در برابر آثار دیگر خواهد بود.
نظر شما