آگاه: در این مراسم، تقریظ رهبر شهید بر رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» نوشته نیما اکبرخانی منتشر شد؛ اثری که گوشههایی از مجاهدتهای ناگفته در رویارویی با ماشین ترور رژیم صهیونیستی را در بستر رمان به تصویر کشید. متن تقریظ رهبر شهید انقلاب اسلامی چنین بود: «بسماللهالرحمنالرحیم. شیرین و هنرمندانه نوشته شده است. در واقع باید آن را گونه تازه از رمان جنگ به شمار آورد. این سبک کار باید تشویق شود. مرداد ۱۴۰۳.» گاهی یک تقریظ، نه فقط یک جمله یا پاراگراف کوتاه در حاشیه یک کتاب، که عصاره یک جهانبینی بود. وقتی از تقریظهای رهبر شهید سخن میگوییم، از یک سنت ساده تقدیر اداری حرف نمیزنیم؛ از پیوند عمیق رهبر کتابخوان با نبض تپنده ادبیات مقاومت و پایداری میگوییم.
تقریظ، در لغتنامه رسمی، شاید شکلی از نقد ستایشآمیز بود، اما در دایرهالمعارف دلی ما، چیزی فراتر از اینهاست. تقریظ، اجازهنامهای بود برای ورود یک اثر به ضمیر ناخودآگاه فرهنگ یک ملت. رهبر شهید با نوشتن تقریظ، گویی به کتاب، شناسنامه افتخار میبخشید. این سنت، تنها یک عمل فرهنگی نبود؛ یک جهاد روایتگری بود. ایشان با انتخاب هوشمندانه کتابها، در واقع نقشه راه گفتمان انقلاب را ترسیم میکردند. نویسندهای که تمام جانش را در کلمات ریخته بود تا حقیقت یک زندگی را ثبت کند، حالا با دیدن یک بسمالله یا چند جمله کوتاه از رهبرش، احساس میکرد که اثرش دیده شده است. این دیده شدن، نه از سر خودشیفتگی، که از جنس همان پیوند عمیقی بود که میان رهبر و متولیان فرهنگ جاری بود. رمان «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» نیز نمونهای روشن از همین اثرگذاری بود که با این مهر مکتوب، درخشش دیگری یافت.
مسابقه شوق و امید
در سالهای گذشته، بازار ادبیات پایداری، بازاری بود که در آن شوق تقریظ، سوخت اصلی موتور تولید بود. بسیاری از نویسندهها، پس از اتمام پروژه سخت نگارش، دغدغهشان این نبود که فلان ناشر چه میگوید؛ دغدغه این بود که آیا رهبر شهید کتابشان را میخوانند؟ کتابها از راه افزون و پرپیچوخم، گاه از مسیر دفتر ایشان، گاه از طریق بستگان و گاه از مسیرهای پرواسطهتر، خود را به دست رهبری میرساندند؛ چرا؟ چون نویسنده میدانست وقتی کتابی به دست ایشان میرسید، خوانده میشد؛ با دقت، با وسواس و با حاشیهنویسیهایی که گاه به اندازه خود کتاب ارزش داشت. این شوق، جامعه ادبی را به سمت کیفیت بیشتر کشانده بود. نویسندهها میدانستند که مخاطب اول کتابشان، کسی است که عمیقترین و دقیقترین نگاه را به تاریخ و ادبیات دارد.
سوگنامه کاغذهای خاکسترشده
اما داستان همیشه اینقدر شیرین نبود. حالا خبر از تقریظهای ناخوانده است. فکر کنید؛ طبق گزارشهایی که سال ۱۳۷۸ داده شد، حدود ۳۰ هزار جلد کتاب در کتابخانه شخصی رهبر بود و بر بسیاری از کتابها تقریظ نوشته شده بود و بعد... انفجار، جنگ، حادثه و کتابخانه خاکستر میشود. چه گنجینههایی که در این میان سوختند! چه جملههایی که میتوانست چراغ راه نویسندههای جوان باشد، اما بسیاری از آنها تنها در ذهن کاغذهای سوخته باقی ماند. این حسرت، شبیه به سوختن کتابخانه اسکندریه بود برای ما؛ فقدان کلماتی که اگر باقی میماندند، شاید مسیر درک ما از ادبیات مقاومت به کلی تغییر میکرد.
معلم، هنوز پشت در کلاس بود
انتشار تقریظ پس از ۹ ماه از شهادت رهبر شهید، نشان داد که نبض این جریان، همچنان زنده است. اما پرسش بزرگ اینجاست: تا کجا؟ چقدر تقریظ منتشرنشده داریم؟ و چه شیرین است این انتظار که کماکان در وقت خاص و با مصلحت سنجیدهشده، تقریظ جدیدی منتشر شود. این انتظار شیرین، خودش بخشی از فرآیند آموزش است. ما یاد گرفتیم که برای خوانده شدن حقیقت، گاهی باید صبور بود. انتشار تقریظهای دیدهنشده از رهبر شهید تا مدتها بعد از شهادت ایشان، گویی به ما میآموزد که ادبیات واقعی، تاریخ مصرف ندارد. این نشان میدهد کتابی که نوشته شده، اگر روح و جریان داشته باشد، همچنان تازگی خود را حفظ میکند و تقریظ آن، بر پیشانیاش
جا خوش میکند.
بازخوانی یک جهان کلامی
هر بار که تقریظی منتشر میشود، ما تنها شاهد یک جمله تازه نیستیم؛ بلکه شاهد بازخوانی دوبارهایم. کلماتی که شاید در هیاهوی چاپهای اول کتاب دیده نشده بودند، حالا با نور تقریظ، دوباره دیده میشوند. این تقریظها، کلمات کتاب را احیا میکند. گویی کتاب، دوباره متولد میشود. این ویژگی خاص رهبر کتابخوان ما بود؛ ایشان نه تنها کتاب را میخواندند، بلکه به آن حیات دوباره میبخشیدند. برای ما که مخاطبان این تقریظها بودیم، این متنها حکم سرمه داشتند؛ چشم ما را به زوایایی از زندگی شهدا و قهرمانان باز میکردند که تا پیش از آن نمیدیدیم. ایشان در تقریظهایشان، نه به کتاب که به حقیقت جاری در متن، سلام میکردند.
میراث مکتوب یک عصر
ما در حال زیستن در دورانی هستیم که بعدها، تاریخنگاران از آن به عنوان عصر تقریظها یاد خواهند کرد. دههها بعد، وقتی مورخان بخواهند بدانند در این قرن چه بر سر اندیشه انقلابی گذشت، به همین کتابها و تقریظهای حاشیه آنها رجوع خواهند کرد. آنجا، نه در کتابهای تاریخ رسمی، که در حاشیه همین کتابهاست که میتوان نبض یک عصر را گرفت. رهبر شهید، با این سنت، یک میراث مکتوب برای نسلهای بعد بهجا گذاشتند؛ میراثی که نشان میدهد چگونه یک رهبر، با قلم خود، فرهنگ ایثار را تقدیس کرد.
حالا که ۹ ماه گذشته است و آن کتاب، سرانجام تقریظش را در آغوش کشیده، ما ماندهایم و دنیایی از کنجکاوی. کتاب بعدی کدام است؟ کدام اثر که در گوشهای از یک قفسه خاک میخورد و حالا با یک تقریظ، قرار است قهرمان دوباره یک ملت شود؟ ما به عنوان اهالی فرهنگ، حالاحالاها چشمانتظار این مهر مکتوب خواهیم ماند. این تقریظها، ضربان قلب کتابخانه ملی ایران است؛ قلبی که در خاطرهها میتپد و همچنان بر پیکره ادبیات ما، عشق و استقامت مینویسد.
نظر شما