۲۸ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۲۱
کد مطلب: ۲۷٬۱۵۱

چشم‌انداز نظم امنیتی منطقه غرب آسیا پس از دو انتخابات

کاهش احتمال جنگ یا تغییر شکل تهدید؟

سیدامین حجازی ـ دکترای روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی

آیا نتایج انتخابات آمریکا و رژیم صهیونیستی به معنای عقب‌نشینی از راهبرد تقابل با ایران است یا باید در انتظار تغییر شکل این تقابل و ظهور الگوهای جدیدی از تهدید بود؟

کاهش احتمال جنگ یا تغییر شکل تهدید؟

آگاه: نتایج دو انتخابات اخیر در آمریکا و رژیم صهیونیستی را نمی‌توان صرفا در چارچوب جابه‌جایی قدرت یا رقابت‌های داخلی این دو بازیگر تحلیل کرد. این تحولات در شرایطی رقم خورده‌اند که منطقه غرب آسیا پس از دوره‌ای از تقابل‌های نظامی گسترده، با نوعی بازآرایی در معادلات قدرت و امنیت مواجه است. از این منظر، اهمیت انتخابات اخیر بیش از آنکه در تغییر مسئولان سیاسی و ترکیب پارلمان‌ها باشد، در تاثیری است که بر محاسبات راهبردی آمریکا و رژیم صهیونیستی و آینده تقابل با ایران خواهد گذاشت.

کاهش احتمال جنگ یا تغییر شکل تهدید؟

۱. آمریکا؛ افزایش هزینه‌های سیاسی جنگ با ایران
پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای و کسب اکثریت در هر دو مجلس کنگره، شکست سیاسی مهمی برای دونالد ترامپ محسوب می‌شود. هزینه‌های اقتصادی و سیاسی جنگ با ایران، افزایش قیمت انرژی و نارضایتی عمومی، از عوامل اصلی و موثر در تضعیف موقعیت جمهوری‌خواهان بوده‌اند. اعتراف ترامپ به تاثیر جنگ با ایران و افزایش هزینه‌های سوخت بر شکست جمهوری‌خواهان نیز اهمیت این متغیر را تایید می‌کند.
این نتیجه از یک منظر، نشان‌دهنده محدودیت قدرت نظامی آمریکا در تبدیل دستاوردهای میدانی به نتایج سیاسی پایدار است. به بیان دیگر، آمریکا ممکن است در آغاز یک تقابل نظامی از برتری تسلیحاتی برخوردار باشد، اما استمرار جنگ و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن می‌تواند به فرسایش سرمایه سیاسی دولت آمریکا منجر شود. با این حال، نباید شکست انتخاباتی ترامپ را به معنای پایان سیاست فشار علیه ایران تلقی کرد. از یک سو، ترکیب جدید کنگره می‌تواند هزینه تصمیم‌گیری برای ورود مجدد به یک جنگ گسترده را افزایش دهد؛ از سوی دیگر، تضعیف موقعیت سیاسی رئیس‌جمهور ممکن است انگیزه‌هایی برای «نمایش قدرت» توسط ترامپ، جبران شکست‌های گذشته یا اتخاذ تصمیمات پرریسک‌تر ایجاد کند.
بنابراین، آمریکا با نوعی دوگانگی مواجه است: از یک طرف نیازمند کاهش هزینه‌های تقابل و از طرف دیگر در پی حفظ اعتبار و موقعیت بازدارندگی خود است. این دوگانگی می‌تواند به پیچیده‌تر شدن رفتار آمریکا در قبال ایران منجر شود.

۲. رژیم صهیونیستی؛ تغییر آرایش سیاسی بدون تغییر قطعی در منطق امنیتی
در انتخابات اخیر رژیم اسرائیل نیز بلوک سیاسی نتانیاهو نتوانست اکثریت پارلمانی را حفظ کند و گادی آیزنکوت مامور تشکیل کابینه جدید شده است. با این حال، ترکیب پارلمان و دشواری تشکیل ائتلاف نشان می‌دهد که بحران سیاسی این رژیم همچنان ادامه دارد و هنوز نمی‌توان از استقرار یک کابینه باثبات سخن گفت. این تحول را باید نشانه‌ای از تداوم بحران سیاسی و شکاف‌های داخلی در رژیم اسرائیل دانست؛ بحرانی که ریشه‌های آن صرفا به عملکرد یک کابینه محدود نیست و با پیامدهای امنیتی تحولات پس از هفتم اکتبر و جنگ‌های منطقه‌ای ارتباط دارد.
با وجود این، تغییر احتمالی در ساختار قدرت سیاسی رژیم اسرائیل الزاما به معنای تغییر در منطق امنیتی آن نیست. بخش مهمی از جریان‌های سیاسی رقیب نتانیاهو نیز در ضرورت حفظ برتری نظامی، مقابله با قدرت منطقه‌ای ایران و جلوگیری از تثبیت موقعیت راهبردی آن اشتراک نظر دارند. از این منظر، مسئله اصلی رژیم اسرائیل صرفا تغییر نخست‌وزیر نیست؛ بلکه فقدان یک راهبرد پایدار برای دستیابی به امنیت است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که گسترش عملیات نظامی، ترور فرماندهان و تخریب زیرساخت‌های نظامی رقیب، لزوما به تولید امنیت پایدار منجر نمی‌شود. این همان پارادوکس امنیتی رژیم اسرائیل است: هرچه بیشتر به ابزار نظامی برای تامین امنیت متوسل می‌شود، به همان نسبت با تداوم تهدیدها و ناامنی‌های جدید مواجه می‌شود.
بنابراین، حتی اگر کابینه جدیدی در رژیم اسرائیل شکل بگیرد، نمی‌توان انتظار داشت که به‌سرعت از منطق تقابل منطقه‌ای فاصله بگیرد.

۳. پارادوکس پس از انتخابات؛ کاهش احتمال جنگ یا تغییر شکل تهدید؟
مهم‌ترین مسئله در ارزیابی وضعیت جدید منطقه، نسبت میان شکست‌های انتخاباتی آمریکا و اسرائیل و احتمال تشدید یا کاهش تقابل با ایران است. در نگاه نخست، نتایج انتخابات باید به کاهش احتمال جنگ منجر شود. دولت آمریکا با محدودیت‌های سیاسی بیشتری مواجه شده و ساختار سیاسی رژیم اسرائیل نیز درگیر منازعه بر سر تشکیل دولت و تعیین آینده رهبری است. در چنین شرایطی، ورود به یک جنگ جدید می‌تواند هزینه‌هایی به‌مراتب سنگین‌تر از گذشته ایجاد کند. اما این تنها وجه معادله نیست. شکست سیاسی و محدودیت در تصمیم‌گیری، گاهی به‌جای کاهش رفتار تهاجمی، زمینه‌ساز تغییر ابزارهای تقابل می‌شود. به‌ویژه آنکه رژیم اسرائیل همچنان با مسئله ناامنی راهبردی و آمریکا با چالش حفظ اعتبار منطقه‌ای خود مواجه است.
از این منظر، باید احتمال انتقال مرکز ثقل تقابل از جنگ نظامی مستقیم به الگوهای پیچیده‌تر را جدی گرفت؛ الگوهایی نظیر عملیات امنیتی و اطلاعاتی، خرابکاری، جنگ سایبری، تحریک شکاف‌های داخلی، فشار اقتصادی و ایجاد بی‌ثباتی اجتماعی. در واقع، ممکن است محدودیت در استفاده از قدرت نظامی، دشمن را به سمت استفاده بیشتر از ابزارهای غیرمستقیم سوق دهد. به همین دلیل، کاهش احتمال جنگ مستقیم را نباید با کاهش سطح تهدید علیه ایران یکسان دانست. شکست در تحمیل اراده از مسیر تقابل مستقیم، لزوما به معنای کنار گذاشتن اهداف راهبردی نیست؛ بلکه ممکن است به تغییر ابزارها و روش‌های دستیابی به همان اهداف منجر شود.

۴. ژئوپلیتیک منطقه؛ واقعیت همسایگی و ضرورت امنیت مشترک
یکی از متغیرهایی که در تحلیل تحولات پس از دو انتخابات باید مورد توجه قرار گیرد، واقعیت‌های ژئوپلیتیکی منطقه است. غرب آسیا، به‌ویژه حوزه خلیج فارس، صرفا مجموعه‌ای از دولت‌های مستقل با منافع جداگانه نیست؛ بلکه یک منظومه ژئوپلیتیکی به‌هم‌پیوسته است که امنیت، اقتصاد، انرژی، تجارت و ثبات سیاسی اجزای آن به یکدیگر وابستگی متقابل دارند. ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، عراق، ترکیه و سایر کشورهای منطقه، فارغ از اختلافات سیاسی و رقابت‌های ژئوپلیتیکی، همسایگان دائمی یکدیگرند. دولت‌ها تغییر می‌کنند، ائتلاف‌ها شکل می‌گیرند و فرو می‌پاشند و قدرت‌های فرامنطقه‌ای ممکن است در مقاطع مختلف حضور خود را گسترش یا کاهش دهند؛ اما جغرافیا و ضرورت همزیستی میان کشورهای این منطقه تغییر نمی‌کند. این واقعیت یک پیام راهبردی مهم دارد: هیچ‌یک از کشورهای منطقه نمی‌تواند امنیت پایدار خود را در ناامنی همسایگان جست‌وجو کند و هیچ قدرت فرامنطقه‌ای نیز نمی‌تواند برای همیشه جایگزین ضرورت همکاری میان کشورهای این جغرافیا شود. این موضوع در بیانات امام شهید خامنه‌ای (رضوان الله علیه) نیز به‌صراحت مورد تاکید بوده است. ایشان در دیدار با مسئولان جمهوری اسلامی و سفیران کشورهای اسلامی در اردیبهشت ۱۳۹۴، با اشاره به منافع مشترک کشورهای منطقه خلیج فارس، تصریح کردند: «امنیت منطقه خلیج فارس، منفعت مشترک کشورهای خلیج فارس است؛ ما کشورهای حول و حوش خلیج فارس، منفعت مشترکی داریم؛ ما همسایه‌ایم. امنیت اینجا به نفع همه ما است؛ اگر خلیج فارس امن باشد، همه ما از این امنیت استفاده می‌کنیم و اگر ناامن باشد، برای همه ناامن خواهد بود.» ایشان همچنین تاکید کردند که تامین امنیت این منطقه بر عهده کشورهایی است که خلیج فارس خانه آنهاست، نه قدرت‌هایی که با اهداف و منافع خود وارد منطقه می‌شوند. این بیان، ناظر بر یک اصل بنیادین ژئوپلیتیک است: امنیت در این منطقه ماهیتی مشترک و تفکیک‌ناپذیر دارد.
همین واقعیت را می‌توان در برخی مواضع کشورهای عربی نیز مشاهده کرد که فارغ از اختلافات و چالش‌های موجود در روابط متقابل، نشان می‌دهد که حتی در سطح رقابت‌های منطقه‌ای نیز واقعیت همسایگی و ضرورت مدیریت اختلافات قابل نادیده گرفتن نیست. از این منظر، نتایج انتخابات آمریکا و رژیم اسرائیل می‌تواند فرصت تازه‌ای برای بازنگری کشورهای منطقه در محاسبات امنیتی خود ایجاد کند. کشورهای عربی خلیج فارس به‌خوبی می‌دانند که هرگونه تشدید تقابل نظامی میان ایران و آمریکا یا رژیم اسرائیل، صرفا محدود به طرف‌های اصلی درگیری نخواهد ماند و پیامدهای آن، از امنیت انرژی و کشتیرانی تا اقتصاد و ثبات سیاسی، به سراسر منطقه سرایت خواهد کرد. در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین تحولات احتمالی، افزایش تمایل کشورهای منطقه به فاصله‌گیری از منازعات پرهزینه و حرکت به سمت ترتیبات امنیتی بومی است. البته این به معنای نادیده گرفتن اختلافات موجود یا پایان رقابت‌های ژئوپلیتیکی نیست؛ بلکه به معنای درک این واقعیت است که هزینه تقابل دائمی، برای همه بازیگران منطقه‌ای افزایش یافته است.  برای ایران نیز این وضعیت یک فرصت راهبردی ایجاد می‌کند: تبدیل موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی به ابزار تقویت همکاری منطقه‌ای و بازدارندگی. قدرت ایران تنها در توانایی نظامی آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه موقعیت جغرافیایی، دسترسی به آبراه‌های راهبردی، ظرفیت‌های انرژی، کریدورهای ترانزیتی و پیوندهای اقتصادی نیز بخشی از قدرت ملی و ظرفیت ژئوبازدارندگی کشور محسوب می‌شوند. در واقع، ژئوپلیتیک منطقه همزمان دو کارکرد دارد: از یک سو، ظرفیت‌های راهبردی ایران را برای بازدارندگی افزایش می‌دهد و از سوی دیگر، ضرورت همکاری و همزیستی با همسایگان را به یک الزام دائمی تبدیل می‌کند.

۵. ایران؛ ضرورت گذار از بازدارندگی مقطعی به بازدارندگی پایدار
در چنین شرایطی، مهم‌ترین مسئله برای ایران، نحوه مواجهه با مرحله جدید تحولات منطقه است. نتایج دو انتخابات را می‌توان نشانه‌ای از افزایش هزینه‌های تقابل با ایران برای دشمن دانست؛ اما نباید از این تحول نتیجه گرفت که تهدیدها برطرف شده‌اند یا طرف مقابل از اهداف راهبردی خود صرف‌نظر کرده است. در حقیقت، اگر تقابل نظامی مستقیم برای آمریکا و رژیم اسرائیل پرهزینه‌تر شده باشد، این احتمال وجود دارد که آنها برای جبران محدودیت‌های خود به ابزارهای دیگری متوسل شوند. بنابراین، بازدارندگی موثر صرفا به معنای افزایش توان پاسخ نظامی نیست؛ بلکه مستلزم ایجاد آمادگی در برابر طیف متنوعی از تهدیدهای نظامی، امنیتی، اقتصادی و شناختی است.
در این میان، چهار مولفه اهمیت ویژه‌ای دارد: نخست، حفظ و تقویت انسجام و ثبات داخلی به‌عنوان زیرساخت اصلی امنیت ملی؛ دوم، ارتقای توان دفاعی و توسعه بازدارندگی چندلایه، به‌ویژه در ابعاد موشکی، پهپادی، دریایی و ژئوپلیتیکی؛ سوم، افزایش هوشیاری و آمادگی نهادهای امنیتی برای مقابله با الگوهای جدید عملیات ترکیبی و تهدیدهای غیرمستقیم؛ چهارم، توسعه دیپلماسی فعال همسایگی و تلاش برای شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی درون‌منطقه‌ای که در آن امنیت هیچ کشوری به بهای ناامنی کشور دیگر تامین نشود.
این چهار مولفه باید به‌صورت مکمل دنبال شوند. بازدارندگی بدون انسجام داخلی آسیب‌پذیر است؛ قدرت نظامی بدون دیپلماسی منطقه‌ای ممکن است به سوءمحاسبه و افزایش تنش منجر شود و دیپلماسی نیز بدون پشتوانه قدرت و آمادگی دفاعی، از ظرفیت کافی برای تامین منافع ملی برخوردار نخواهد بود.

چشم‌انداز: منطقه‌ای که نمی‌توان از جغرافیای آن گریخت
نتایج انتخابات آمریکا و رژیم اسرائیل را باید در چارچوب تغییر محاسبات راهبردی این دو بازیگر و تحولات ژئوپلیتیکی منطقه ارزیابی کرد. این نتایج از یک سو، نشان‌دهنده افزایش هزینه‌های سیاسی و امنیتی تقابل با ایران و محدودتر شدن امکان تکرار الگوهای پیشین جنگ است و از سوی دیگر، احتمال تغییر ابزارها و روش‌های اعمال فشار را افزایش می‌دهد.
با این حال، یک واقعیت بنیادین وجود دارد که فراتر از نتایج انتخابات و تغییر دولت‌هاست: کشورهای منطقه ناگزیر از همزیستی در یک جغرافیای مشترکند. آمریکا ممکن است در مقطعی حضور خود را افزایش دهد و در مقطعی دیگر از میزان تعهداتش بکاهد؛ دولت‌های منطقه ممکن است تغییر کنند و ائتلاف‌های سیاسی و امنیتی شکل بگیرند یا فروبپاشند، اما هیچ‌یک نمی‌تواند واقعیت همسایگی و وابستگی متقابل امنیتی و اقتصادی کشورهای منطقه را تغییر دهد.
از این منظر، آینده امنیت غرب آسیا بیش از آنکه به تداوم حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای وابسته باشد، به توانایی کشورهای منطقه برای مدیریت اختلافات و ایجاد ترتیبات امنیتی درون‌منطقه‌ای بستگی دارد. ایران نیز باید با ترکیب قدرت دفاعی، ظرفیت ژئوپلیتیکی و دیپلماسی فعال همسایگی، در شکل‌دهی به این نظم امنیتی نقش محوری ایفا کند.
بنابراین، منطقه نه در آستانه یک صلح پایدار، بلکه در مرحله‌ای از بازتعریف معادلات قدرت و امنیت قرار دارد. در این مرحله، ممکن است تقابل نظامی مستقیم جای خود را به الگوهای پیچیده‌تر امنیتی و غیرمستقیم بدهد؛ اما همزمان، ضرورت همکاری میان کشورهای منطقه خلیج فارس نیز بیش از گذشته آشکار شود. مسئله راهبردی ایران، تبدیل محدودیت‌های جدید دشمن به فرصت تثبیت جایگاه منطقه‌ای و گذار از بازدارندگی صرفا نظامی به بازدارندگی چندبعدی و ژئوپلیتیکی است. ایران باید همزمان دو پیام روشن داشته باشد: هرگونه تعرض به امنیت و منافع ملی با پاسخ بازدارنده مواجه خواهد شد و در عین حال، امنیت و توسعه پایدار منطقه بدون مشارکت و همکاری کشورهای آن، به‌ویژه ایران، امکان‌پذیر نیست.
ممکن است آمریکا و رژیم اسرائیل بتوانند معادلات منطقه را تحت تاثیر قرار دهند، اما نمی‌توانند جغرافیای آن را تغییر دهند؛ کشورهای منطقه دیر یا زود باید امنیت خود را بر مبنای واقعیت ژئوپلیتیک و منافع مشترک بازتعریف کنند.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.