آگاه: برای بسیاری از مردم ایران که تجربه دو جنگ را در یک سال تجربه کردند مرز میان واقعیت و روایت‌های ناتمام باریک‌تر از همیشه بود. برخی به شبکه‌های معاند سر می‌زدند و حیران‌تر از همیشه می‌شدند و برخی هم به اخبار منابع رسمی اکتفا می‌کردند. اما آنچه داغ بود، بازار شایعات بود. همین شایعات موجب می‌شد ذهن خیلی از افراد مخدوش شود. 
وقتی خبر رسمی دیر می‌رسید یا ناقص بود، ذهن منتظر می‌ماند؛ خودش شروع به ساختن روایت می‌کرد. همینجا شایعه متولد می‌شد، نه لزوماً از سر فریب، بلکه از دل یک نیاز عمیق: نیاز به دانستن، به پیش‌بینی، به اینکه احساس کنیم هنوز چیزی در اختیار ماست.
در روزهای بحران، شایعه‌ها سریع‌تر از هر رسانه‌ای حرکت می‌کنند. از حرف‌هایی درباره حملات و کمبودها تا روایت‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شوند و هر بار شکل تازه‌ای به خود می‌گیرند. این سرعت، بازتاب همان ذهن مضطربی است که نمی‌خواهد در تاریکی بماند. حتی یک توضیح ناقص، حتی یک روایت مشکوک، برایش بهتر از سکوت و بی‌خبری است. شاید به همین دلیل است که در زمان جنگ، آنچه میان مردم می‌چرخد فقط خبر نیست، بلکه تلاشی جمعی برای معنا دادن به ترس است؛ تلاشی که گاهی ما را به هم نزدیک‌تر می‌کند و گاهی در هزارتوی روایت‌های نادرست، دورتر از واقعیت نگه می‌دارد.
در این باره ایرنا با «نازنین آهنگری» دکترای روان‌شناسی بالینی و استاد دانشگاه در گفت‌وگو کرده و به این موضوع پرداخته که چرا مردم به سراغ شایعه می‌روند.
او گفته که یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری شایعه، نبود اطلاعات شفاف و فوری است. در زمان جنگ، جریان رسمی اطلاع‌رسانی ممکن است محدود، با تأخیر یا کنترل‌شده باشد. این خلأ اطلاعاتی باعث می‌شود افراد برای فهمیدن آنچه در حال رخ دادن است، به منابع غیررسمی روی بیاورند. در چنین فضایی، هر روایت غیررسمی می‌تواند به سرعت تبدیل به «خبر» شود. انتقال شایعه فقط به معنی باور کردن آن نیست؛ گاهی افراد با بازنشر یک خبر تأییدنشده تلاش می‌کنند احساس کنترل بیشتری بر شرایط داشته باشند. وقتی کسی خبری را با دیگران به اشتراک می‌گذارد، در واقع تلاش می‌کند خود و اطرافیانش را برای یک خطر احتمالی آماده کند. این رفتار نوعی مکانیسم روانی برای کاهش اضطراب است.
اگر در گذشته شایعات از طریق گفت‌وگوهای روزمره منتقل می‌شد، امروز شبکه‌های اجتماعی این روند را چندین برابر سریع‌تر کرده‌اند. یک پیام کوتاه، تصویر یا ویدئو می‌تواند در عرض چند دقیقه به هزاران نفر برسد. سرعت بالا و نبود امکان راستی‌آزمایی فوری باعث می‌شود مرز میان خبر واقعی و شایعه بسیار کمرنگ شود. آهنگری در پاسخ به این سوال که چرا شایعات معمولا ترسناک‌تر هستند، گفت: مطالعات روان‌شناسی نشان می‌دهد ذهن انسان به اطلاعات منفی و تهدیدآمیز حساس‌تر است. به همین دلیل، شایعاتی که حاوی خطر، کمبود، حمله یا تهدید هستند بیشتر دیده و منتقل می‌شوند. این موضوع به «سوگیری منفی» در ذهن انسان مربوط است؛ سازوکاری تکاملی که باعث می‌شود انسان برای بقا به نشانه‌های خطر توجه بیشتری نشان دهد.
متخصصان سلامت روان توصیه می‌کنند در شرایط بحران، افراد منابع خبری خود را محدود و معتبر انتخاب کنند همچنین پیش از بازنشر هر خبر، چند دقیقه برای بررسی منبع و صحت آن زمان بگذارند. کنترل میزان مواجهه با اخبار و حفظ فاصله از جریان مداوم اطلاعات نیز می‌تواند به کاهش اضطراب و جلوگیری از گسترش شایعات کمک کند. در دوران جنگ و بحران، تشخیص خبر درست از خبر جعلی دشوارتر می‌شود اما با رعایت چند نکته می‌توان احتمال فریب خوردن را کاهش داد. نخست اینکه منبع خبر باید بررسی شود. اگر خبری فقط در پیام‌رسان‌ها یا شبکه‌های اجتماعی دیده می‌شود و منبع مشخصی ندارد، احتمال جعلی بودن آن زیاد است. رسانه‌های معتبر معمولاً نام رسانه، تاریخ انتشار و جزئیات دقیق‌تری ارائه می‌دهند.
دکترای روان‌شناسی بالینی در این زمینه نیز اظهار کرد: علاوه بر این‌که منبع خبر اهمیت دارد، نکته دیگر، توجه به جزئیات خبر است. بسیاری از اخبار جعلی دارای اغراق، اعداد غیرواقعی یا لحن بسیار هیجانی هستند. این نوع خبرها اغلب با هدف تحریک احساسات مخاطب نوشته می‌شوند تا سریع‌تر بازنشر شوند.
آهنگری افزود: همچنین بررسی عکس‌ها و ویدیوها اهمیت زیادی دارد. گاهی تصاویر مربوط به یک حادثه قدیمی یا مربوط به کشور دیگری است اما در فضای مجازی به عنوان رویدادی تازه منتشر می‌شود. جست‌وجوی ساده تصویر در اینترنت می‌تواند نشان دهد که آن عکس پیش‌تر در چه زمانی و کجا منتشر شده است. در نهایت بهتر است قبل از باور کردن یا بازنشر یک خبر، آن را در چند منبع معتبر دیگر نیز بررسی کرد. اگر خبری واقعی باشد، معمولا توسط چند رسانه قابل اعتماد منتشر می‌شود.

شایعه، بازتابی از وضعیت روانی جامعه در زمان بحران 
باید توجه داشت که شایعه فقط یک مشکل رسانه‌ای نیست بلکه بازتابی از وضعیت روانی جامعه در زمان بحران است. هرچه اضطراب جمعی بیشتر و اطلاعات رسمی کمتر باشد، احتمال شکل‌گیری و گسترش شایعات نیز افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، شفافیت در اطلاع‌رسانی و افزایش سواد رسانه‌ای می‌تواند نقش مهمی در کاهش این پدیده در شرایط جنگ و بحران داشته باشد.