آگاه: مادربزرگم جوان بود که همسرش را از دست داد. چهار فرزند یتیم داشت و درآمدی هم نبود. با این حال، هیچیک از افراد فامیل شوهر و خانوادهاش اجازه ندادند بار زندگی بر دوش این زن داغدار سنگینی کند. تا ۴۰ روز اجاق خانهاش روشن نشد نه از سر ناتوانی، بلکه چون هر روز یکی از اقوام برایشان غذا میآورد یا آنان را به خانه خود دعوت میکرد. بزرگترهای فامیل اجاره خانه را میپرداختند، برای گرفتن مستمری و پیدا کردن کار دوندگی میکردند و معتقد بودند مال یتیم، حتی به اندازه یک بشقاب غذا، خوردنی نیست. کودکانش را سرگرم میکردند تا خاک آرام آرام داغ نبود پدر را برای آنها سرد کند. آن روزها رسم بر این بود که خانواده عزادار را از دغدغه معیشت دور نگه دارند امروز اما در بسیاری از موارد، همین خانواده باید نگران تامین هزینه پذیرایی از صدها مهمان باشد.
بررسیهای میدانی «آگاه» از سالن تشریفاتی که خانواده متوفی دغدغه رزرو آنها را دارند، نشان میدهد اطراف بهشت زهرا (س)، بهویژه در محدوده باقرشهر، شهرری و نازیآباد، دهها تالار بهطور تخصصی خدمات مراسم ترحیم ارائه میکنند. تبلیغات این مراکز، از «پذیرایی ویژه ختم» تا «تشریفات کامل یادبود» را شامل میشود؛ خدماتی که هرچه مجللتر باشد، هزینه بیشتری نیز بر دوش بازماندگان میگذارد.
حتی در مجموعه بهشت زهرا (س) نیز تالار تشریفات و پذیرایی فعال است. برگزاری پذیرایی در این تالار برای حدود ۱۵۰ نفر، بسته به نوع خدمات، از حدود ۵۵۰ میلیون تومان آغاز میشود و در برخی پکیجها به ۷۰۰ میلیون تومان نیز میرسد. در تالارهای مجلل بیرون از محوطه بهشت زهرا (س)، هزینهها شکل دیگری پیدا میکند. بررسی یکی از این تالارها که تبلیغات وسیعی دارد، نشان میدهد قیمت هر نفر از دو میلیون و ۲۰۰ هزار تومان آغاز میشود و در کاملترین پکیج به پنج میلیون تومان میرسد. در بسته پایه، لقمه، جوجه کباب، ۶ مدل آبمیوه نامحدود، روغن کرمانشاهی، دلستر و سایر مخلفات پذیرایی ارائه میشود. اگر خانواده بخواهد سالن اختصاصی در اختیار داشته باشد، برای کمتر از ۲۰۰ مهمان باید ۳۰ میلیون تومان ورودی سالن در روزهای عادی هفته پرداخت کند. علاوه بر آن، ۱۲ میلیون تومان نیز برای پکیج تشریفات شامل نوشیدنی ورودی، خوشامدگویی، میز یادبود، گلآرایی، شمعآرایی و اجرای پیانو دریافت میشود. کل این مراسم معمولا تنها بین یک ساعت تا یک ساعت و ۱۵ دقیقه زمان میبرد.
برخی از سالنهای پذیرایی هزینه عکاسی و فیلمبرداری را هم به پکیجهای پیشنهادی خود اضافه کردهاند که خانواده متوفی را از زمان خاکسپاری میت تا زمان خداحافظی مهمانان همراهی میکنند! هزینه فیلمبرداری از این مراسم هم مانند مراسم عروسی و تولد است چیزی حدود ۵۰ میلیون تومان که بسته به اینکه پروژهای برای ساخت کلیپ باشد یا ساعتی، متفاوت است. برای بسیاری از خانوادهها، چنین ارقامی تنها یک عدد نیست آغاز بدهیهایی است که ماهها و حتی سالها ادامه پیدا میکند.
یکی از دوستان تعریف میکند چند سال پیش پدرش را از دست داده و خانوادهاش تا یک سال اقساط وامی را پرداختند که برای برگزاری مراسم ختم گرفته بود. او میگوید: «مهمانان زیادی از شهرستان آمده بودند. بعضیها نزدیک ۴۰ روز در خانه ما ماندند و مجبور شدیم خانه همسایه را اجاره کنیم تا جا برای اسکان داشته باشیم. برای تالار، غذا و هزینههای مراسم پول قرض کردیم، ناچار بودیم. غم از دست دادن پدر را از یاد بردیم و تمام غصه ما شده بود پذیرایی از مهمانان، پخت و پز و پر کردن یخچال!»
روایت او تنها یک تجربه شخصی نیست. بسیاری از خانوادهها با این فشار روبهرو هستند فشاری که از سوی عرف و چشم و همچشمی به آنان تحمیل میشود. در حالی که وضعیت اقتصادی بسیاری از مردم روز به روز دشوارتر شده، هنوز هم در برخی از شهرستانها، انتظار دارند چند روز یا حتی چند هفته مهمان خانواده متوفی باشند، انتظاری که گاه هزینهای سنگین بر خانوادهای میگذارد که هنوز فرصت سوگواری برای عزیز از دسترفته خود را پیدا نکرده است. این در حالی است که فلسفه اطعام در فرهنگ اسلامی دقیقا برعکس آن چیزی است که امروز در بسیاری از شهرها مشاهده میشود.
مصیبت افزون بر مصیبت
اسلام بر همدردی با مصیبتدیدگان تاکید دارد، نه بر تحمیل هزینه به آنان. در سیره پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، سفارش شده است که اقوام و همسایگان برای خانواده داغدار غذا تهیه کنند، زیرا آنان در روزهای نخست، توان و فرصت رسیدگی به امور روزمره را ندارند.
حجتالاسلام احمد یراقچی، کارشناس دینی با استناد به همین سنت گفته است: «طبق سیره پیامبر (ص)، اگر کسی از دنیا برود، باید تا سه روز برای خانواده او غذا برده شود، نه اینکه خانواده عزادار برای دیگران غذا تهیه کند.» او ناهار و شام مراسم ختم را از سنتهای پیامبر و اهل بیت (ع) نمیداند و با استناد به حدیثی از امام صادق (ع) تاکید میکند: «غذا خوردن با خرج صاحبان عزا از رفتارهای دوران جاهلیت است و سنت پیامبر، فرستادن غذا برای خانواده مصیبتدیده است.»
به گفته او، برخی بازماندگان برای تامین هزینههای پذیرایی و خیرات، ناچار به گرفتن وام یا حتی قرضهای سنگین شدهاند؛ اتفاقی که به تعبیر او، «مصیبت را بر مصیبت» میافزاید. سیدجواد عباسی، کارشناس علوم قرآنی، نیز معتقد است هدف از تسلیت، آرام کردن خانواده داغدار است، نه گرفتار کردن آنان در تشریفات. او میگوید اگر قرار است دوستان و آشنایان ساعت بیشتری کنار خانواده متوفی بمانند، نباید اجازه دهند میزبان برای پذیرایی از آنان دچار تکلف و فشار مالی شود.
به گفته این کارشناس، حتی برخی فقهای شیعه، غذا خوردن در خانه متوفی در روزهای نخست را مکروه دانستهاند. با وجود این توصیهها، بازار تشریفات مراسم ختم هر روز گستردهتر میشود. از سالنهای لوکس و منوهای چندگانه گرفته تا حضور پیانیست، گلآراییهای پرهزینه و میزهای یادبود و حتی عکاسی و فیلمبرداری ویژه همه نشان میدهد که مراسم ترحیم نیز از چشم و همچشمیهای رایج جامعه بینصیب نمانده است.
کباب غاز و نقد به تجملگرایی افراطی
دهها سال از انتشار داستان «کباب غاز» محمدعلی جمالزاده میگذرد. داستانی که در آن نویسنده با طنزی تلخ، جامعهای را به تصویر میکشد که برای حفظ ظاهر، خود را گرفتار تشریفات و هزینههایی میکند که توان پرداختش را ندارد. امروز نیز اگرچه موضوع تغییر کرده، اما منطق همان است گاهی خانوادهای که باید فرصت سوگواری داشته باشد، برای آنکه از قضاوت دیگران در امان بماند، ناچار میشود وام بگیرد، تالار رزرو کند و سفرهای قسطی پهن کند.
البته نشانههایی از تغییر نیز دیده میشود. بسیاری از خانوادهها دیگر مراسم هفتم را برگزار نمیکنند، برخی مراسم چهلم را به جمعی محدود از بستگان نزدیک اختصاص میدهند و تعدادی نیز در آگهی ترحیم اعلام میکنند که هزینه اطعام و تالار به نام متوفی صرف امور خیریه، آزادی زندانیان جرائم غیرعمد، درمان بیماران یا کمک به نیازمندان شده است.
شاید این تغییر، بازگشتی به همان فلسفهای باشد که نسلهای گذشته به آن باور داشتند اینکه در روزهای عزا، جامعه باید بار غم را از دوش خانواده داغدار بردارد، نه اینکه با توقع پذیراییهای پرهزینه، بر آن بیفزاید. امروز که تورم و مشکلات معیشتی، بسیاری از خانوادهها را در تنگنا قرار داده، این پرسش بیش از هر زمان دیگری مطرح است: آیا هدف از حضور در مراسم ختم، همدردی با بازماندگان است یا صرف یک وعده غذای مجلل؟
راه درست کدام است؟
امام باقر (ع) فرمود: سزاوار است همسایگان صاحب عزا به مدت سه روز برای صاحبان عزا طعام درست کنند (وسایل الشیعه ج ۲ ص ۸۸۹ حدیث ۵)
امام صادق (ع) فرمود: غذا خوردن نزد اهل مصیبت از کارهای دوران جاهلیت است و سنت پسندیده آن است که برای آنان طعام ارسال شود. (وسایل الشیعه ج ۲ ص ۸۸۹ حدیث ۶)
نظر شما