آگاه: دوستداران میراث فرهنگی مدتی است می‌گویند شهرداری مرودشت برای تسخیر حریم درجه دو و ورود به حریم درجه یک به عنوان حریم شهری نقشه کشیده است! این تسخیر با ارائه نقشه‌ای در سایت شهرداری مرودشت موجب شد تا صدای معترضان بالا برود و شورای راهبردی پایگاه میراث جهانی تخت جمشید با آن مخالفت کرده و حتی منجر به استعفای مدیر پایگاه تخت جمشید شود. دوستداران میراث فرهنگی مخالف این الحاق هستند و می‌گویند که بهتر است ساماندهی روستای مهدیه بدون الحاق انجام شود. اما مدیران شهری می‌گویند این اتفاق منجر به ساماندهی مسیر ورود به میراث جهانی خواهد شد و هیچ ساخت و ساز جدیدی قرار نیست بدون ضابطه میراث فرهنگی رخ دهد. پیرو این اختلافات دوازدهمین جلسه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در کنار بررسی چند دستور کار در شهرهای تاکستان و زنجان به مرودشت نیز پرداخت. موضوع مرودشت به دلیل مجاورت این محدوده با تخت جمشید و نگرانی‌های مطرح‌شده از سوی انجمن‌های تخصصی، فعالان میراث فرهنگی و برخی نهادهای محلی، به یکی از محورهای مهم جلسه تبدیل شد. در این جلسه قائم‌مقام وزیر میراث فرهنگی و شهردار مرودشت و وزیر راه و شهرسازی نیز حضور داشتند. در نهایت نیز مقرر شد بررسی‌های بیشتری درباره این محدوده انجام شود و موضوع در مرحله بعدی تهیه طرح جامع با ملاحظات میراث فرهنگی مورد بازنگری قرار گیرد.

طرح هنوز نهایی نشده است

غلامرضا کاظمیان‌شیروان، معاون شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی در تشریح موضوع جلسه گفت: طرح جامع این شهر در دو مرحله تهیه شده است. مرحله نخست سال گذشته در شورای عالی مطرح و تصویب شده و مرحله دوم در دست تهیه است. در مرحله نخست، محدوده‌ای موسوم به مهدیه و محور تخت جمشید که میان شهر مرودشت و مهدیه قرار دارد، برای الحاق به محدوده شهر پیش‌بینی شده بود. هدف از این الحاق، قرار گرفتن محدوده تحت کنترل و نظارت بیشتر و موثرتر مدیریت شهری و برخورداری از کاربری با قالب گردشگری بوده است البته با تاکید بر رعایت تمام ضوابط و ملاحظات میراث فرهنگی، اما پس از مطرح شدن نگرانی‌هایی از سوی انجمن‌های علمی و تخصصی و نهادهای مردمی استان درباره احتمال تاثیر این مصوبه بر حریم درجه دو تخت جمشید، موضوع دوباره در دستور بررسی قرار گرفت. کاظمیان گفت: در جلسات مختلف با وزارت میراث فرهنگی این موضوع بررسی شده و در آخرین جلسه نیز با حضور معاون میراث فرهنگی و وزیر میراث فرهنگی، مقرر شد فرصتی برای بررسی مجدد موضوع در شورای عالی شهرسازی و معماری فراهم شود با این حال هنوز طرح جامع به تصویب نهایی نرسیده و هیچ اقدام اجرایی برای جابه‌جایی محدوده انجام نشده است هر چند محدوده مورد بحث حدود ۱۷۰ هکتار است و هنوز امکان بررسی، اصلاح و در صورت ضرورت تجدیدنظر در آن وجود دارد.

چرا مهدیه مهم است؟
محدوده مهدیه در نقطه‌ای قرار دارد که شهر مرودشت را به محور تخت جمشید متصل می‌کند. همین موقعیت باعث شده موضوع الحاق آن تنها یک مسئله مربوط به محدوده شهری نباشد. کاظمیان معتقد است میان شهر مرودشت به عنوان جامعه محلی و تخت جمشید به عنوان یک اثر تاریخی باید همسویی و هم‌افزایی ایجاد شود و مردم شهر نیز بتوانند از مجاورت با این اثر تاریخی، هم از نظر فرهنگی و تاریخی و هم اقتصادی و گردشگری بهره ببرند.
از نگاه او، یکی از اهداف طرح می‌تواند افزایش سهم مرودشت از گردشگری مرتبط با تخت جمشید باشد در عین حال ملاحظات طبیعی، مدیریتی و سایر ملاحظات نیز باید در فرآیند بررسی مورد توجه قرار گیرد. 

علی دارابی، معاون میراث فرهنگی، نیز دلیل تشکیل جلسه شورای عالی معماری و شهرسازی را توجه به دغدغه‌های جوامع محلی و نگرانی‌هایی عنوان کرد که از سوی رسانه‌ها و فعالان حوزه میراث فرهنگی مطرح شده است. هدف از تشکیل جلسه این بوده که نشان داده شود صداها و دغدغه‌های جامعه محلی و کارشناسان شنیده می‌شود و مسئولان نسبت به آنها بی‌تفاوت نیستند.

مسکونی‌سازی؛ خط قرمز اعلام‌شده
یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات معاون میراث فرهنگی، مربوط به نگرانی از گسترش ساخت‌وساز به سمت تخت جمشید بود.
دارابی گفت: در حریم درجه یک تخت جمشید اساسا نباید ساخت‌وساز یا اقدامی مغایر با ضوابط میراث فرهنگی انجام شود. ارتفاع ساخت‌وساز در این محدوده حدود ۸.۵ متر تعیین شده است بنابراین ساخت هتل‌ها یا برج‌های بلندمرتبه در این محدوده امکان‌پذیر نیست. او تصریح کرد کاربری گردشگری موردنظر، ایجاد اقامتگاه‌های بوم‌گردی و زیرساخت‌های مورد نیاز گردشگران است، نه ساخت‌وسازهای نامرتبط با گردشگری. نگرانی فعالان میراث فرهنگی درباره آن است که با الحاق مهدیه به شهر، شهرنشینی به سمت تخت جمشید توسعه پیدا کند، اما چنین هدفی در طرح دنبال نمی‌شود. مهم‌تر اینکه او اعلام کرد: چه الحاق انجام شود و چه نشود، ضوابط میراث فرهنگی و محدودیت ارتفاع ۸.۵ متر باید رعایت شود و در هر دو حالت، بارگذاری مسکونی جدید در این محدوده پیش‌بینی نخواهد شد.

فرزانه صادق‌مالواجرد، وزیر راه و شهرسازی نیز بر نهایی نشدن طرح جامع تاکید کرد و گفت: تمام جلسات مربوطه باید برگزار و موضوع برای همه طرف‌ها تبیین شود. نظرات را جمع‌بندی و در نهایت اعلام کنید.
او محدوده ۱۷۰ هکتاری را در حریم درجه دو توصیف کرد و گفت: این محدوده صرفا با محدودیت ارتفاعی مواجه است. حرایم این اثر به سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ بازمی‌گردد و در طول این سال‌ها اتفاقات متعددی در حریم درجه یک و دو رخ داده است. باید بررسی حریم تخت جمشید متناسب با شرایط روز آغاز شود و وزارت میراث فرهنگی در این زمینه بررسی‌های لازم را انجام دهد و مشاور بگیرد. دستگاه‌هایی که در حوزه زمین، آب و سایر موضوعات مرتبط مسئولیت دارند نیز باید وظایف خود را در قبال تخت جمشید انجام دهند.

احمد نیکخواه‌نائینی، دبیر کمیته فنی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران نیز در این جلسه گفت: طرح جامع مرودشت به دلیل مجاورت با تخت جمشید با دقت و ملاحظات ویژه بررسی شده است. در محدوده مورد بررسی، عرصه آثار و حریم درجه یک وجود دارد و در حریم درجه یک اقدامی نباید انجام شود. در حریم درجه دو نیز محدودیت‌های ساخت‌وساز و ارتفاعی وجود دارد. محور مهدیه از میدان تمدن تا میدان ملل، اصلی‌ترین راه دسترسی به آثار است و در حال حاضر مجموعه‌ای از ساخت‌وسازها و خدمات مربوط به خودرو و سایر خدمات در آن وجود دارد. مهدیه که در دهه ۵۰ شکل گرفته، تا چند سال قبل کد روستایی داشته و در طرح جامع به این نتیجه رسیده‌اند که این محور باید به عنوان «پیشخوان ورودی تخت جمشید» فعالیت کند.
نیکخواه تاکید کرد: هیچ بنای مسکونی در این محور مجوز ندارد و قرار است این محور به یک خیابان کامل شهری تبدیل شود. همچنین واحدهای خرد تجاری متناسب با گردشگری، کاربری‌های بزرگ‌تر با فاصله از پلاک‌های صنعتی و مجموعه‌هایی از هتل‌ها پیش‌بینی شده است البته با رعایت ارتفاع ۸.۵ متر. در جلسه شورای عالی شهرسازی، اصل الحاق هنوز به معنای صدور مجوز برای ساخت‌وساز گسترده در حریم تخت جمشید اعلام نشد. برعکس، مسئولان حاضر تاکید کردند طرح جامع هنوز نهایی نشده، موضوع دوباره در حال بررسی است، بارگذاری مسکونی جدید در محدوده پیش‌بینی نمی‌شود، محدودیت ارتفاعی وجود دارد و ملاحظات میراث فرهنگی باید در مرحله دوم طرح لحاظ شود. بنابراین پرونده هنوز در مرحله‌ای است که امکان اصلاح و تعیین شروط دقیق برای آن وجود دارد.

محمدرضا زارعی، شهردار مرودشت:

محدوده مورد بحث حدود ۱۷۵ هکتار است و پیش از آن نیز محدوده‌ای ۱۵۰ هکتاری شکل گرفته بود. تا سال ۱۳۹۶ اقدام مورد انتظار انجام نشد و پس از جلسه وزارت راه، دوباره موضوع به میراث فرهنگی ارجاع شد. در سال ۱۳۹۷ نیز مصوب شد شهرداری موضوع را با نظر میراث فرهنگی دنبال کند.
در سال ۱۴۰۴ مدیرکل میراث فرهنگی استان با پیگیری موضوع موافقت کرده و حتی موضوع پهنه ۱۰۰ هکتاری گردشگری نیز مطرح شد. این موضوع از سال ۱۳۹۱ تاکنون چند بار تکرار شده و هر بار دوباره به همان دغدغه اصلی مردم بازمی‌گردد با این حال، حدود سه هزار نفر جمعیت در این محدوده زندگی می‌کنند که باید حقوق آنها نیز در نظر گرفته شود. مرحله دوم طرح جامع قرار بود به شهرداری ابلاغ شود، اما حدود یک سال و یک هفته از زمانی که انتظار ابلاغ آن وجود داشته، گذشته ولی کاری انجام نشد.

میثم حیدری، رئیس شورای شهر مرودشت:

در نامه استاندار در سال ۱۳۹۲ آمده بود روستای مهدیه نه دهیار داشته و نه انتخابات داشته و خدمات‌رسانی آن زیر نظر مرودشت انجام می‌شده است. اگر مهدیه زیرمجموعه شهر قرار نگیرد، ساخت‌وسازها بیشتر خواهد شد.

محمدجواد جعفری، سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت جمشید:

در صورت الحاق روستای مهدیه به شهر مرودشت، عملا نقش پایگاه میراث جهانی تخت جمشید و نظرات کارشناسی شورای راهبردی پایگاه میراث جهانی تخت جمشید نادیده گرفته خواهد شد و این موضوع می‌تواند پیامدهای منفی حفاظتی و حتی گردشگری برای تخت جمشید به همراه داشته باشد. تحقق چنین رویکردی می‌تواند زمینه‌ای برای طرح درخواست‌های مشابه از سوی روستاهای همجوار مانند روستای «کناره» و روستای «فیروزی» و تمایل آنها برای الحاق به محدوده شهری را فراهم کند.
 

یک شرط برای موافقت
«کاربری گردشگری» مجوز توسعه بدون کنترل نباشد

احمد رضایی، کارشناس میراث فرهنگی استان فارس: آنچه از مجموع اظهارات جلسه شورای عالی معماری و شهرسازی به دست می‌آید، نشان می‌دهد این طرح را نمی‌توان صرفا با دوگانه «الحاق خوب است یا بد» بررسی کرد. مسئله اصلی، پیامدهای حقوقی و اجرایی الحاق و سازوکارهای کنترلی پس از آن است.
از یک سو، مسئولان شهرسازی و مدیریت شهری استدلال می‌کنند که قرار گرفتن مهدیه در محدوده شهر می‌تواند امکان مدیریت یکپارچه‌تر زمین، کنترل ساخت‌وساز، ساماندهی کاربری‌ها و ایجاد خدمات گردشگری را فراهم کند. کاظمیان، معاون شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی نیز صراحتا یکی از دلایل بررسی الحاق را امکان اعمال مدیریت شهری منسجم‌تر بر ساخت‌وساز و کاربری اراضی عنوان کرده است.
از سوی دیگر، نگرانی میراث فرهنگی و فعالان این حوزه این است که هر نوع توسعه کالبدی در مجاورت تخت جمشید، حتی اگر با عنوان گردشگری انجام شود، در عمل می‌تواند فشار توسعه شهری را به سمت یک اثر جهانی افزایش دهد. همین نگرانی باعث شده است که حتی پس از پیش‌بینی کاربری گردشگری، موضوع دوباره در شورای عالی مطرح شود. اگر آنچه مسئولان در جلسه اعلام کرده‌اند دقیقا در مرحله اجرا نیز تضمین شود، طرح می‌تواند سه کارکرد مشخص داشته باشد.
اول ساماندهی وضع موجود است. محور مهدیه همین حالا نیز دارای ساخت‌وساز و فعالیت‌های مختلف است. ساماندهی این وضعیت، به جای رها کردن آن، می‌تواند از نظر مدیریت شهری امکان نظارت بیشتری ایجاد کند. دوم جلوگیری از تبدیل تدریجی محور به یک سکونتگاه جدید.
در اظهارات مسئولان چند بار تاکید شده که بارگذاری مسکونی جدید در محدوده پیش‌بینی نشده است. بنابراین اگر این شرط واقعا در طرح نهایی، ضوابط تفصیلی و مجوزهای اجرایی تثبیت شود، هدف طرح الزاما توسعه مسکونی نخواهد بود. سوم تبدیل محور دسترسی به تخت جمشید به یک محور گردشگری.
وجود خدمات گردشگری، اقامتگاه، فعالیت‌های تجاری متناسب با گردشگری و خدمات پشتیبان می‌تواند باعث شود مرودشت فقط شهر عبوری برای رسیدن به تخت جمشید نباشد.
اما هر سه مورد مشروط به این است که «کاربری گردشگری» به مجوزی برای توسعه کالبدی بدون کنترل تبدیل نشود.
ریسک اصلی در چنین طرحی فاصله میان ضابطه روی کاغذ و اتفاقی است که در طول زمان در زمین رخ می‌دهد. در جلسه گفته شده ارتفاع ساخت‌وساز حدود ۸.۵ متر خواهد بود، ساخت‌وساز مسکونی جدید پیش‌بینی نمی‌شود و کاربری بیشتر آن گردشگری خواهد بود. اما تجربه‌ای که خود مسئولان در جلسه درباره حریم تخت جمشید بیان کردند نشان می‌دهد که وجود ضوابط به‌تنهایی به معنای جلوگیری قطعی از تغییرات کالبدی نیست.
بنابراین پرسش کلیدی این است چه تضمینی وجود دارد که «کاربری گردشگری» در آینده به توسعه فزاینده ساخت‌وساز، افزایش ارزش زمین و سپس فشار برای تغییر کاربری‌های بیشتر منجر نشود؟ این همان نقطه‌ای است که طرح به جزئیات حقوقی و اجرایی نیاز دارد.
مسئله دوم حقوق ساکنان شهرک یا روستای مهدیه است. در مقابل نگرانی‌های میراثی، نمی‌توان جمعیت موجود را نادیده گرفت. شهردار مرودشت از حدود سه هزار نفر جمعیت سخن گفته و تاکید کرده حقوق آنها باید مورد توجه قرار گیرد. بنابراین مسئله فقط حفاظت از یک اثر تاریخی نیست یک جامعه محلی نیز در این محدوده زندگی می‌کند و نیازمند خدمات، دسترسی، زیرساخت و تعیین تکلیف وضعیت خود است. از این منظر، باقی ماندن محدوده در وضعیتی مبهم نیز می‌تواند مسئله‌ساز باشد. اگر محدوده نه کاملا روستا باشد، نه از خدمات و مدیریت شهری برخوردار باشد و نه ضابطه روشنی برای آینده آن وجود داشته باشد، کنترل ساخت‌وساز دشوارتر خواهد شد.
مسئله بعدی گردشگری بدون سنجش ظرفیت میراثی است. طرح بر توسعه گردشگری تاکید دارد، اما گردشگری خودبه‌خود به معنای حفاظت از میراث نیست. اگر ظرفیت واقعی تخت جمشید، منظر فرهنگی آن، مسیرهای دسترسی، آب، فاضلاب، ترافیک، پسماند، تامین انرژی، آلودگی نوری، ارتفاع بناها و دیدهای بصری در یک طرح یکپارچه بررسی نشود، ممکن است زیرساخت گردشگری به تدریج به فشار جدیدی بر اثر و حریم آن تبدیل شود.
از همین رو ضرورت ورود دستگاه‌هایی مانند وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی اهمیت دارد چون مسئله تخت جمشید فقط موضوع ارتفاع ساختمان نیست و با زمین، آب و سایر زیرساخت‌ها نیز ارتباط پیدا می‌کند.
برای اینکه تصمیم‌گیری درباره این محدوده قابل ارزیابی باشد، دست‌کم چند موضوع باید به‌صورت شفاف در طرح نهایی مشخص شود از جمله نقشه دقیق حریم درجه یک و درجه دو و نسبت ۱۷۰ هکتار با این حریم‌ها، ممنوعیت صریح بارگذاری مسکونی جدید و نحوه تضمین اجرای آن، ظرفیت آب، فاضلاب، برق، راه و پارکینگ پیش از توسعه گردشگری و مشخص شدن مرجع نظارت بر ساخت‌وسازها و ضمانت اجرایی تخلف.