آگاه: پیام اخیر رهبر انقلاب در رابطه با نظام آموزشی، فراتر از یک آیین اداری، ترسیم نقشه راهی برای «ماموریت تمدنی» نسل جوان است؛ ماموریتی که در متن آن، شکستن مرزهای دانش و فتح قله‌های پیشرفت، نه به عنوان یک شعار آرمانی، بلکه به عنوان یک ضرورت عینی برجسته شده است. اما در مواجهه با این هدف متعالی، باید پرسید که آیا نظام آموزشی فعلی با ساختار حافظه‌محور، متصلب و بروکراتیکش، اصلا قادر به تربیت سوژه‌ای «کنشگر» و «خلاق» برای فتح این قله‌هاست؟ در عصر هجوم هوش مصنوعی (AI) و علوم شناختی، اگر آموزش همچنان بر مدار «انتقال محفوظات» باقی بماند، نظام آموزشی به یک بایگانی پرهزینه و ناکارآمد تبدیل خواهد شد. ریشه این بحران را باید در خطاهای استراتژیک و بنیادینی جست‌وجو کرد که در نحوه مدیریت، گزینش و پرورش کادر آموزشی کشور وجود دارد.
معلمانی که به عنوان خروجی نهادهای تربیت‌ معلم وارد عرصه می‌شوند، خود پیشتر در چرخه معیوب سیستمی پرورش یافته‌اند که بر «فردگرایی لیبرال» و «اصالت نمره» استوار است. وقتی معلمی خودش پیش از ورود به کلاس، از مواجهه عمیق با مبانی معرفتی و اصیل اسلامی دور نگه داشته شده باشد، چگونه می‌تواند دانش‌آموز را به فاعل شناسای حقیقت‌جو تبدیل کند؟
این چالش زمانی عمیق‌تر می‌شود که نگاهی به «دوره‌های ضمن ‌خدمت» معلمان بیندازیم؛ کلاس‌هایی که اغلب در محاصره مدل‌های روان‌شناسی وارداتی قرار دارند؛ مدل‌هایی که با رویکردی ماتریالیستی، انسان را به موجودی واکنشگر در برابر محرک‌های محیطی تقلیل می‌دهند. برای مثال، تکیه افراطی بر «رفتارگرایی» (Behaviorism) در طراحی بسته‌های آموزشی، عملا خلاقیت و هویت مستقل دانش‌آموز را سرکوب می‌کند. در چنین فضایی، تربیت به «مدیریت رفتار» تقلیل می‌یابد و معلم، به جای «پرورش هویت»، صرفا به «آموزش محتوا» می‌پردازد. این سیستم، معلم را از یک اندیشمند مسئله‌گو به یک توزیع‌کننده اطلاعات و مجری بخشنامه‌ها تبدیل کرده است.
با ظهور ابزارهای هوش مصنوعی، نظام «انتقال اطلاعات» عملا به بن‌بست تاریخی رسیده است. اگر آموزش، صرفا انباشت داده باشد، ماشین از هر انسانی در این کار تواناتر است و دیگر نیازی به حضور نظام آموزشی به شکل سنتی نیست. اما رسالت حقیقی معلم، نه اطلاع‌رسانی، که ایجاد یک «انقلاب ادراکی» است. بحران ما، بحران «پاسخگویی» نیست، بلکه بحران «مسئله‌مندی» است. ما نیازمند نسلی هستیم که بتواند با استفاده از داده‌های هوش مصنوعی، مسائل نو و پیچیده طراحی کند و به استنتاج‌های تمدنی برسد. از این منظر، علوم شناختی اگر از چنگال پوزیتیویسم غربی رها شود، بهترین ابزار برای این انقلاب است. ما به جای تکیه بر تکنیک‌های سطحی، نیازمند بازشناسی ساختار ذهن هستیم تا به جای «ذخیره‌سازی مطالب»، مغز را برای «ارتباط زنده با واقعیت» و «استدلال پویا» تجهیز کنیم.
مصداق بارز این ناکارآمدی، نظام «سنجش و ارزیابی» ماست. آزمون‌های استاندارد شده و تست‌محور، ذهن دانش‌آموز را به «بارهای حافظه» مشغول می‌کنند، نه «بال‌های تفکر.» در حالی که هوش مصنوعی قادر است در چند ثانیه پیچیده‌ترین محاسبات را انجام دهد، تاکید بر حفظیات، نوعی «استعدادکشی سازمان‌یافته» است. برای خروج از این بحران، باید «معلم» را از یک «مبلغ محتوا» به یک «معمار مسئله» ارتقا داد. در کلاسی که ابزارهای هوشمند در آن حضور دارند، معلم باید دانش‌آموز را در موقعیت‌هایی قرار دهد که با ترکیب دانش پایه و استدلال منطقی، دست به تولید علم بزند.
گام بعدی، بازنگری در «فلسفه تربیت» در اسناد بالادستی است. تا زمانی که نگاه ما به انسان، یک نگاه مکانیکی و مادی باشد، خروجی سیستم نیز چیزی جز مصرف‌کنندگان تکنولوژی نخواهد بود. ما به «تزکیه» به معنای واقعی آن نیازمندیم؛ یعنی «تطبیق حقیقت بر واقعیت.» یعنی دانش‌آموزی که می‌آموزد چگونه در عصر تکنولوژی، «اصالت» خود را حفظ کند و تکنولوژی را نه به عنوان ارباب، که به عنوان ابزار پیشبرد اهداف تمدنی به کار گیرد. معلم باید پرونده هویتی باشد که در تلاطم تکنولوژی، در حقیقت الهی لنگر انداخته است.
نظام آموزشی برای خروج از این بن‌بست، نیازمند یک شوک معرفتی است تا از تقلید کورکورانه از مدل‌های شکست‌خورده غربی فاصله بگیرد و به مبانی تفکر اسلامی برگردد. فتح قله‌های پیشرفت، مستلزم انسان‌هایی است که بیش از آنکه حافظ پاسخ‌ها باشند، جست‌وجوگر پرسش‌ها باشند. تنها در این صورت است که می‌توان امیدوار بود آموزش و پرورش، موتور پیشران اقتدار و هویت ملی باشد. این همان مسیری است که تمدن نوین اسلامی را نه در شعار، که در زیرساخت‌های آموزشی‌اش محقق می‌کند و نظام آموزشی را از یک نهاد خنثی و حافظه‌محور، به مرکز ثقل تحولات تمدنی تبدیل خواهد کرد؛ جایی که در آن، «انسان»، نه برده الگوریتم‌ها، که معمار آینده خویش است.
منابع:
مرتضی مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، انتشارات صدرا
علی صفایی‌حائری، مسئولیت و سازندگی، انتشارات لیله‌القدر