آگاه: برای یکی از مادران شاغلی که با او گفت‌وگو کرده‌ایم، مسئله درست بعد از پایان ۹ ماه مرخصی زایمان آغاز شد. مهدیه به محل کارش برگشته و براساس شرایط قانونی، ساعت کاری‌اش از هشت صبح تا پنج عصر به هشت صبح تا سه بعدازظهر کاهش یافته است. فرزند کوچک خود را در همین ساعات به مادرش می‌سپارد تا بتواند سر کار حاضر شود؛ اما پایان ساعت اداری الزاما به معنی پایان کار نیست.
یک روز مسئولش از او می‌خواهد ساعت ۶:۳۰ عصر دوباره برای انجام کاری حاضر شود. مهدیه توضیح می‌دهد فرزند کوچکی دارد و امکان ماندن یا بازگشت در آن ساعت برایش دشوار است. پاسخ اما کوتاه و صریح است: «یا باید بیایی، یا برو بنشین بچه‌ات را بزرگ کن.» این جمله شاید در هیچ حکم اداری نوشته نشود و عنوان «اخراج» هم نداشته باشد، اما برای بسیاری از زنان همین فشارهای غیررسمی می‌تواند استفاده از حقوق قانونی مادری را به تجربه‌ای پرهزینه تبدیل کند.
روایت زن دیگری، وجه دیگری از همین مسئله را نشان می‌دهد. فاطمه به‌تازگی در محل کارش به سمتی رسیده بود که متوجه بارداری خود شد. می‌دانست اگر برای ۹ ماه از محیط کار دور بماند، احتمال زیادی دارد که پس از بازگشت دیگر آن جایگاه را در اختیار نداشته باشد و شاید مجبور شود دوباره از نقطه‌ای پایین‌تر آغاز کند. برای همین تصمیم گرفت مرخصی زایمان نرود.
او مدت کوتاهی پس از زایمان به محل کار برگشت و گهواره نوزادش را کنار میز کار قرار داد تا هم بتواند از کودک مراقبت کند و هم موقعیت شغلی‌اش را حفظ کند. راه‌حلی که شاید در محیط کاری او امکان‌پذیر بود، اما برای پرستاری در بیمارستان، معلمی در مدرسه، کارگری در کارخانه یا بسیاری دیگر از زنان اساسا ممکن نیست.
این تجربه‌ها یک پرسش اساسی را پیش روی سیاست‌های حمایتی قرار می‌دهد: آیا صرف وجود مرخصی زایمان و ممنوعیت برخی اشکال تعدیل نیرو برای ایجاد امنیت شغلی مادر کافی است؟ و اگر زنی به دلیل نگرانی از آینده حرفه‌ای خود جرأت استفاده کامل از حقی را که قانون برای او پیش‌بینی کرده ندارد، آن حمایت در عمل تا چه اندازه موثر است؟
در همین زمینه با طیبه مجردیان، کارشناس مطالعات زنان و خانواده، درباره تاثیر مرخصی زایمان، امنیت شغلی و حمایت‌های پس از تولد فرزند بر تصمیم زنان برای فرزندآوری گفت‌وگو کردیم.
مرخصی زایمان چه جایگاهی در سیاست‌های حمایت از خانواده و فرزندآوری دارد؟ آیا می‌توان آن را یکی از عوامل موثر در تصمیم زنان برای فرزندآوری دانست؟
برای یک زن شاغل، تصمیم به فرزندآوری صرفا یک تصمیم خانوادگی نیست و مستقیما با شرایط شغلی او پیوند دارد. زنی که می‌داند پس از تولد فرزند می‌تواند برای مدتی در کنار کودک خود باشد و بعد از پایان مرخصی نیز بدون نگرانی به محل کار بازگردد، طبیعتا با شرایط متفاوتی درباره فرزندآوری تصمیم می‌گیرد نسبت به زنی که از همان ابتدا نگران از دست دادن شغل، کاهش درآمد یا تضعیف موقعیت حرفه‌ای خود است. به همین دلیل، مرخصی زایمان را نباید یک سیاست مستقل و جدا از سایر حمایت‌ها در نظر گرفت. این مرخصی زمانی معنا پیدا می‌کند که بخشی از یک نظام حمایتی گسترده‌تر باشد؛ نظامی که بتواند میان نقش مادری و اشتغال زنان نوعی تعادل ایجاد کند. اگر این تعادل شکل نگیرد، صرف افزایش مدت مرخصی نمی‌تواند همه نگرانی‌های زنان شاغل را برطرف کند.
با وجود پیش‌بینی ۹ ماه مرخصی زایمان، چرا همچنان بخشی از زنان شاغل نسبت به استفاده از این حق یا بازگشت به کار پس از آن نگرانی دارند؟
مسئله اصلی این است که داشتن قانون خوب لزوما به معنای اجرای خوب آن نیست. ممکن است در قانون مدت مناسبی برای مرخصی زایمان پیش‌بینی شده باشد، اما مادر برای استفاده از همان حق قانونی با موانع اداری، پیگیری‌های طولانی یا مقاومت‌هایی در محیط کار مواجه شود.
در برخی محیط‌های کاری، نحوه اجرای این حمایت‌ها به نوع قرارداد، ساختار سازمان یا حتی نگاه مدیر بستگی پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، حقی که باید به‌صورت روشن و بدون دردسر در اختیار زن شاغل قرار گیرد، گاهی به چیزی شبیه امتیاز تبدیل می‌شود و فرد احساس می‌کند برای استفاده از آن باید پیگیری یا حتی چانه‌زنی کند. این وضعیت به‌ویژه برای زنانی که قراردادهای ناپایدار دارند جدی‌تر است. ممکن است زنی از نظر قانونی حق استفاده از مرخصی زایمان یا ساعت شیردهی را داشته باشد، اما به دلیل نگرانی درباره تمدید قرارداد، موقعیت شغلی یا نگاه مدیر، از بخشی از حقوق خود استفاده نکند.
این ناامنی شغلی تا چه اندازه می‌تواند بر تصمیم زنان برای فرزندآوری، به‌ویژه داشتن فرزند بعدی، اثر بگذارد؟
نمی‌توان گفت میان مرخصی زایمان و افزایش فرزندآوری یک رابطه ساده و مستقیم وجود دارد، اما بدون تردید شرایط اشتغال و میزان حمایتی که زن در دوره مادری دریافت می‌کند، در تصمیم او برای فرزندآوری بعدی موثر است. زنی که پس از تولد فرزند تجربه دشواری از بازگشت به کار داشته، برای استفاده از حقوق قانونی خود با مشکل روبه‌رو شده یا برای مراقبت از کودک فشار زیادی تحمل کرده است، ممکن است هنگام تصمیم‌گیری برای فرزند بعدی محتاط‌تر باشد. در مقابل، اگر مادر احساس کند که فرزندآوری به معنای از دست دادن شغل، عقب ماندن از مسیر حرفه‌ای یا تحمل فشار مضاعف نیست، تصمیم‌گیری برای او آسان‌تر خواهد شد.
نکته مهم این است که نمی‌توان از زنان انتظار فرزندآوری بیشتر داشت، اما هزینه‌های شغلی و مراقبتی مادری را کاهش نداد. تشویق به فرزندآوری زمانی می‌تواند موثرتر باشد که زنان احساس کنند قرار نیست به دلیل مادر شدن موقعیت حرفه‌ای خود را از دست بدهند. در این میان، نگاه محیط کار نیز بسیار مهم است. اگر مادری احساس کند استفاده از مرخصی زایمان، ساعت شیردهی یا سایر حمایت‌ها باعث می‌شود در محیط کار به‌عنوان نیروی کم‌تعهد یا پرهزینه دیده شود، سیاست حمایتی ممکن است حتی نتیجه معکوس ایجاد کند. امنیت شغلی مادر باید بخش جدایی‌ناپذیر هر سیاستی باشد که هدف آن حمایت از خانواده و فرزندآوری است.
دشواری‌های زنان شاغل با پایان مرخصی زایمان تمام می‌شود یا مسئله اصلی از زمان بازگشت به کار آغاز می‌شود؟
برای بسیاری از مادران، پایان مرخصی در واقع آغاز مرحله تازه‌ای از مشکلات است. زن باید دوباره به محل کار بازگردد، اما همزمان مسئله نگهداری از کودک، ساعت کار، ساعت فعالیت مهدکودک، شیردهی و رسیدگی به نیازهای کودک را نیز مدیریت کند.
یکی از مهم‌ترین مسائل، دسترسی به فرد یا مرکز قابل اعتماد برای مراقبت از کودک است. مادر ممکن است ساعت‌های طولانی از فرزند خود جدا باشد، در حالی که مهدکودک مناسب یا مراقب مطمئنی در دسترس او نباشد. از طرف دیگر، ساعت کاری والدین همیشه با ساعت فعالیت مراکز نگهداری یا آموزشی کودک هماهنگ نیست و همین مسئله فشار زیادی به خانواده وارد می‌کند.
استفاده از ساعت شیردهی یا کاهش ساعت کاری نیز همیشه به شکلی اجرا نمی‌شود که واقعا با نیاز مادر و کودک هماهنگ باشد. البته حمایت خانواده، به‌ویژه در سال‌های اولیه زندگی کودک، می‌تواند بخش مهمی از این فشار را کاهش دهد، اما نمی‌توان مسئولیت حمایت از مادر شاغل را به خانواده‌ها منتقل کرد. اگر سیاستی با هدف حمایت از فرزندآوری طراحی می‌شود، باید برای دوره بعد از پایان مرخصی نیز برنامه داشته باشد.
اگر قرار باشد حمایت از مادران شاغل واقعا به سیاستی موثر تبدیل شود، چه اقداماتی باید در کنار مرخصی زایمان مورد توجه قرار گیرد؟
باید از نگاه تک‌بعدی به مرخصی زایمان فاصله بگیریم. افزایش مدت مرخصی می‌تواند مهم باشد، اما به‌تنهایی کافی نیست. مادر باید مطمئن باشد که پس از پایان مرخصی شغل او محفوظ است، استفاده از حقوق قانونی برایش هزینه شغلی ایجاد نمی‌کند و پس از بازگشت به کار نیز برای مراقبت از کودک تنها نمی‌ماند.
در کنار آن، انعطاف در ساعات کاری اهمیت زیادی دارد. در مشاغلی که امکان آن وجود دارد، استفاده از شیوه‌هایی مانند دورکاری نیز می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد. دسترسی به مراکز مراقبت از کودک قابل اعتماد، اجرای یکسان قوانین برای زنان با انواع قراردادهای شغلی و آموزش مدیران و مسئولان سازمان‌ها نیز ضروری است.
در نهایت باید بپذیریم که حمایت از فرزندآوری فقط با یک امتیاز یا یک دوره مرخصی محقق نمی‌شود. آنچه برای زن شاغل اهمیت دارد، مجموعه‌ای از اطمینان‌هاست؛ اطمینان از حفظ شغل، امکان مراقبت مناسب از کودک، برخورداری واقعی از حقوق قانونی و این احساس که مادر شدن قرار نیست به بهای کنار گذاشته شدن از زندگی حرفه‌ای او تمام شود.
مرخصی‌ای که باید بتوان از آن استفاده کرد
مسئله مادران شاغل را نمی‌توان فقط با تعداد ماه‌های مرخصی سنجید. داشتن ۹ ماه مرخصی زمانی یک حمایت واقعی است که زن بتواند بدون نگرانی از دست دادن شغل، سمت، فرصت ارتقا یا برخورد نامناسب مدیران از آن استفاده کند و پس از بازگشت نیز سازوکاری برای مراقبت از کودک و ادامه فعالیت حرفه‌ای او وجود داشته باشد. فاصله میان «داشتن یک حق» و «امکان استفاده امن از آن حق» همان نقطه‌ای است که بخشی از تجربه مادران شاغل را شکل می‌دهد؛ زنانی که بعضی از آنها برای حفظ شغل، زودتر بازمی‌گردند، بعضی نوزادشان را کنار میز کار می‌گذارند و برخی در برابر یک انتخاب ناخواسته قرار می‌گیرند: ماندن در مسیر حرفه‌ای یا ماندن کنار کودکی که تازه متولد شده است.
جزئیات مرخصی زایمان
از مدت استفاده تا نحوه پرداخت حقوق
مرخصی زایمان یکی از مهم‌ترین حمایت‌های قانونی برای زنان شاغل و بیمه‌شده در دوره بارداری و پس از تولد فرزند است. بر اساس قوانین و مقررات فعلی، مدت این مرخصی ۹ ماه در نظر گرفته شده و زنان مشمول می‌توانند بخشی از آن را پیش از تولد فرزند و بخش باقی‌مانده را پس از زایمان استفاده کنند. در کنار مدت مرخصی، نحوه پرداخت حقوق و همچنین تامین منابع مالی اجرای این قانون نیز در مقررات مشخص شده است.
به گزارش «آگاه» مدت مرخصی زایمان در گذشته ۶ ماه بود، اما بر اساس مصوبه هیات وزیران در سال ۱۴۰۰ و در ادامه قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، این مدت به ۹ ماه افزایش یافت. بر این اساس، زنان مشمول می‌توانند از ۹ ماه مرخصی زایمان برخوردار شوند و در این دوره حقوق و مزایای مربوط نیز طبق مقررات پرداخت شود.
یکی از نکات مهم در مقررات مرخصی زایمان، امکان استفاده از بخشی از این مرخصی پیش از تولد فرزند است. بر اساس دستورالعمل‌های موجود، مادر می‌تواند در صورت درخواست، تا دو ماه از مرخصی ۹ ماهه خود را در ماه‌های پایانی بارداری استفاده کند. به این ترتیب الزام قانونی وجود ندارد که تمام مرخصی پس از تولد فرزند آغاز شود و زنان می‌توانند متناسب با شرایط جسمی و شغلی خود، بخشی از این مدت را پیش از زایمان استفاده کنند.
حقوق دوره مرخصی زایمان نیز بر اساس مقررات به صورت ماهانه پرداخت می‌شود. این شیوه پرداخت از سال ۱۴۰۰ در دستور کار قرار گرفته است تا پرداخت مستمری این دوره در طول ماه‌های مرخصی انجام شود و به پایان دوره موکول نشود.
طبق آمار اعلام‌شده، از سال ۱۴۰۰ تا پایان شهریور ۱۴۰۵ حدود ۲۳۵ هزار زن از مرخصی ۹ ماهه زایمان استفاده کرده‌اند. این آمار نشان می‌دهد اجرای این قانون طی چند سال گذشته بخش قابل توجهی از زنان بیمه‌شده مشمول را دربر گرفته است.
در کنار حقوق زنان مشمول، تامین منابع مالی اجرای این قانون نیز از موضوعات مهم مطرح‌شده در مقررات است. مطابق قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، بار مالی اجرای مرخصی زایمان باید در بودجه سالانه کشور پیش‌بینی و منابع مربوط به سازمان‌های بیمه‌گر و صندوق‌های بازنشستگی اختصاص داده شود.
برآوردها نشان می‌دهد بار مالی اجرای این بخش از قانون تا پایان سال جاری به حدود ۱۶۶ هزار و ۷۶۰ میلیارد ریال می‌رسد. طبق مقررات، در صورتی که منابع لازم در بودجه پیش‌بینی یا تخصیص داده نشود، این هزینه‌ها می‌تواند به عنوان بدهی دولت به سازمان بیمه‌گر ثبت شود.
در مجموع، مقررات فعلی درباره مرخصی زایمان چند محور اصلی دارد: مدت مرخصی ۹ ماه است، تا دو ماه از آن می‌تواند پیش از زایمان استفاده شود، حقوق دوره مرخصی به صورت ماهانه پرداخت می‌شود و اجرای کامل این حمایت قانونی نیز به تامین منابع مالی در بودجه سنواتی وابسته است.
قانون برای مادران شاغل چه حمایت‌هایی در نظر گرفته است؟
کاهش ساعت کار و حق بازگشت به شغل سابق
قوانین مختلفی در سال‌های گذشته برای حمایت از مادران شاغل در دوران بارداری، زایمان و نگهداری از فرزند تصویب شده است؛ از مرخصی ۹ ماهه زایمان گرفته تا کاهش ساعت کار، فرصت شیردهی و محدودیت در تعدیل برخی مادران شاغل. با این حال، دامنه شمول این حمایت‌ها یکسان نیست و برخی مقررات مربوط به همه کارکنان و برخی دیگر ناظر بر گروه‌های مشخصی از شاغلان است.
براساس ماده ۱۷ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، مدت مرخصی زایمان برای کارکنان بخش‌های دولتی و غیردولتی به ۹ ماه تمام افزایش یافته است. این مرخصی با پرداخت حقوق و فوق‌العاده‌های مرتبط همراه است و مادر می‌تواند در صورت درخواست تا دو ماه از آن را در ماه‌های پایانی بارداری استفاده کند.
علاوه بر مدت مرخصی، قانون کار بر حق بازگشت زنان کارگر به محل کار نیز تاکید کرده است. طبق تبصره یک ماده ۷۶ قانون کار، زن کارگر پس از پایان مرخصی زایمان باید به «کار سابق خود» بازگردد و مدت مرخصی نیز با تایید سازمان تامین اجتماعی جزو سوابق خدمت او محسوب می‌شود.
مادران شیرده نیز تا پایان دو سالگی کودک از حمایت دیگری برخوردارند. ماده ۷۸ قانون کار تصریح کرده است که کارفرما باید پس از هر سه ساعت کار، نیم ساعت فرصت شیردهی در اختیار مادر قرار دهد و این زمان جزو ساعات کاری او محسوب می‌شود. همین ماده همچنین کارفرما را متناسب با تعداد کودکان و گروه سنی آنان، مکلف به پیش‌بینی مراکز نگهداری کودک مانند شیرخوارگاه و مهدکودک کرده است.
قانون کاهش ساعات کار بانوان شاغل دارای شرایط خاص نیز امکان دیگری برای مادران دارای فرزند زیر شش سال در نظر گرفته است. براساس این قانون، زنان مشمول می‌توانند بنا به درخواست خود به جای ۴۴ ساعت، ۳۶ ساعت در هفته کار کنند، در حالی که حقوق و مزایای آنان بر مبنای ۴۴ ساعت پرداخت می‌شود. این حکم علاوه بر کارکنان دستگاه‌های اجرایی، بخش غیردولتی و مشمولان قانون کار و تامین اجتماعی را نیز دربر می‌گیرد.
یکی دیگر از حمایت‌های قانونی، محدودیت در تعدیل برخی مادران است. تبصره ماده ۱۵ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مقرر کرده است دستگاه‌های مشمول این ماده مجاز به تعدیل یا اعلام عدم نیاز مادران باردار و دارای فرزند شیرخوار نیستند؛ مگر در موارد اجرای قانون رسیدگی به تخلفات اداری یا براساس آرای قطعی قضایی. این حکم همچنین مستخدمان دارای حداقل سه فرزند را شامل می‌شود.
با این حال باید میان «امنیت استخدام» و «امنیت جایگاه شغلی» تفاوت گذاشت. قوانین موجود در مواردی بر بازگشت به کار، ممنوعیت تعدیل یا کاهش ساعت کار تاکید دارند، اما مسئله حفظ سمت مدیریتی، مسیر ارتقای شغلی، مسئولیت‌های پیشین و فشارهای غیررسمی پس از بازگشت از مرخصی زایمان، موضوعی متفاوت است؛ همان نقطه‌ای که در عمل می‌تواند استفاده زنان از حقوق قانونی مرتبط با مادری را دشوار کند.
نظر شما