آگاه: این تصویر در برخی میادین میوه و تره‌بار تهران، از جمله میدان هروی و سردار جنگل، دیده می‌شود جایی که شهرداری تهران با همکاری یک مجری طرح، غرفه‌هایی برای عرضه فله‌ای محصولات شوینده ایجاد کرده است. غرفه‌هایی سبزرنگ با شعاری ساده روی دیوار: «بطری‌تو بیار، دوباره پرش کن.»
صف مشتریان از ابتدای صبح تشکیل می‌شود و تا پایان ساعت کاری میدان تره‌بار ادامه دارد. تنوع ظرف‌هایی که مردم با خود آورده‌اند، جالب توجه است؛ از گالن‌های چندلیتری تا ظرف پلاستیکی مایع دستشویی کوچک. هرکسی متناسب با نیازش ظرفی آورده تا آن را با محصول مورد نظر پر کند. اینها همان ظروف یک بار مصرفی است که پس از پایان استفاده، دور ریخته می‌شدند چون هم حجیم بودند و هم جاگیر.
البته برای استفاده از این امکان، هر ظرفی پذیرفته نمی‌شود. دستورالعمل نصب‌شده در داخل غرفه از مشتریان می‌خواهد ترجیحاً ظرف‌های بدون لیبل همراه داشته باشند. ظرف باید با آب گرم کاملاً شسته و آبکشی شده باشد تا اثری از محصول قبلی در آن باقی نمانده باشد. همچنین ظرف باید کاملاً خشک باشد و تا زمان مراجعه به غرفه، در آن بسته بماند. ظروف کثیف، دارای بوی نامطبوع یا حاوی باقی‌مانده شوینده قبلی نیز پذیرفته نمی‌شوند.
داخل غرفه، محصولات شوینده همگی از یک برند هستند و در مخازن جداگانه قرار گرفته‌اند. دستگاه‌های مکانیزه هر محصول نیز به‌صورت مجزا، ظرف مشتری را پر می‌کنند. بالای هر مخزن، نام محصول و قیمت آن به ازای هر کیلوگرم درج شده است تا مشتری پیش از خرید از هزینه‌ای که باید بپردازد اطلاع داشته باشد. در غرفه‌های فروش فله‌ای، ابتدا ظرف مشتری وزن می‌شود و وزن آن به همراه نام محصول مورد نظر روی یک برچسب ثبت می‌شود. به این ترتیب، هنگام محاسبه هزینه، وزن ظرف از وزن نهایی کسر می‌شود و مشتری فقط بهای شوینده‌ای را می‌پردازد که خریداری کرده است. بنابراین وزن و جنس ظرف شخصی در هزینه خرید تأثیری ندارد و بابت آن پولی پرداخت نمی‌شود. پس از ثبت اطلاعات و مشخص شدن محصول مورد نظر، ظرف به متصدی تحویل داده می‌شود تا با دستگاه مکانیزه پر شود. در پایان نیز هزینه محصول محاسبه و مشتری با ظرف پرشده از غرفه خارج می‌شود.
برای کسانی که ظرف مناسبی در اختیار ندارند، امکان خرید ظرف فراهم است. در این غرفه‌ها ظروف پلاستیکی بدون لیبل با قیمت هر عدد ۸۰ هزار تومان عرضه می‌شود. همچنین تعدادی از محصولات بسته‌بندی‌شده همان برند در معرض دید مشتریان قرار گرفته و امکان مقایسه قیمت نمونه‌های بسته‌بندی‌شده و فله‌ای وجود دارد. همچنین تعدادی از این محصولات، رایحه‌ای جدا از آنچه به صورت فله‌ای فروخته می‌شود عرضه شده است. چون ممکن است کسی به عنوان مثال از مایع ظرفشویی با رایحه لیمو استفاده نکند. در این بین برخی از مشتریان بودند که داخل غرفه رفته و از کیفیت و تندی بوی هر کدام از محصولات سوال می‌کردند و اگر مایل به خرید بودند و صف را می‌دیدند از خرید منصرف می‌شدند.
صرفه‌جویی در هزینه و بسته‌بندی
حذف هزینه ظرف و بسته‌بندی، مهم‌ترین دلیل اختلاف قیمت محصولات فله‌ای با نمونه‌های آماده در بازار است. در شیوه معمول خرید، مصرف‌کننده پس از تمام شدن شوینده، ظرف پلاستیکی آن را دور می‌اندازد و برای خرید مجدد، هزینه بسته‌بندی تازه‌ای نیز پرداخت می‌کند، چرخه‌ای که در خرید فله‌ای قرار است متوقف شود.
مهدی بختیاری‌زاده، مدیرعامل سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار شهرداری تهران، درباره مزیت اقتصادی این شیوه از عرضه گفته است: محصولات ارائه‌شده در این غرفه‌ها حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد ارزان‌تر از نمونه‌های بسته‌بندی‌شده مشابه در بازار هستند. به گفته او، این اختلاف قیمت به دلیل حذف هزینه ظروف و بسته‌بندی ایجاد شده و محصولات عرضه‌شده نیز از نظر کیفیت در سطح برندهای معتبر بازار قرار دارند. این اختلاف قیمت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آن را در سبد خرید ماهانه خانوار محاسبه کنیم. خانواده‌ها در طول ماه به چند نوع شوینده از جمله مایع ظرفشویی، مایع لباسشویی، مایع دستشویی و سایر محصولات بهداشتی و نظافتی نیاز دارند. شاید اختلاف قیمت در خرید یک محصول چندان چشمگیر به نظر نرسد، اما وقتی این صرفه‌جویی برای چند محصول و در خریدهای تکرارشونده خانوار محاسبه شود، می‌تواند رقم قابل توجهی از هزینه‌های ماهانه را کاهش دهد.
افزایش قیمت شوینده‌های فله‌ای
علیرضا کربندی، مجری این طرح نیز با اشاره به اهداف زیست‌محیطی آن گفته است: فروش فله‌ای محصولات شوینده با شعار «برای زمینی که دوستش دارم» به شهرداری تهران پیشنهاد شده است. به گفته او، با توجه به استقبال سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار و مردم از نخستین غرفه راه‌اندازی‌شده در مجموعه هروی، پیش‌بینی شده است مراکز فروش مکانیزه محصولات شوینده و بهداشتی در میادین صادقیه و پروین نیز راه‌اندازی شوند. کربندی همچنین درباره قیمت محصولات اظهار کرده است که تلاش مجموعه بر حفظ ثبات قیمت‌ها بدون کاهش کیفیت است، اما با توجه به افزایش ۲۳ تا ۲۵ درصدی نرخ‌ها در بازار، احتمال افزایش محسوس قیمت‌ها نیز وجود دارد.
با توجه به احتمال افزایش قیمت شوینده‌ها در بازار، این پرسش مطرح است که آیا در آینده مزیت اقتصادی این طرح همچنان حفظ خواهد شد و کاهش هزینه خرید برای مردم صرفاً به حذف بهای ظروف و بسته‌بندی محدود می‌شود؟ به بیان دیگر، آیا قرار است با افزایش قیمت مواد شوینده، مصرف‌کنندگان در نهایت همان هزینه‌ای را بپردازند که پیش‌تر برای محصولات بسته‌بندی‌شده پرداخت می‌کردند و تنها تفاوت، استفاده مجدد از ظرف شخصی و حذف خرید ظروف یک‌بارمصرف باشد؟
از هروی تا ۲۲ میدان دیگر در تهران
درحال حاضر استقبال از فروش فله‌ای شوینده‌ها، مسئولان شهری را به توسعه این شیوه عرضه در سایر میادین میوه و تره‌بار تهران ترغیب کرده است. قرار است میدان میوه و تره‌بار صادقیه در منطقه ۲ و میدان میوه و تره‌بار پروین در منطقه ۸ از نیمه دوم آبان‌ماه به این طرح بپیوندند.
برنامه سازمان مدیریت میادین میوه و تره‌بار این است که تا پایان سال، غرفه‌های عرضه فله‌ای شوینده‌ها در ۲۲ میدان میوه و تره‌بار تهران راه‌اندازی شوند. یکی از ویژگی‌های این طرح آن است که مشتریان برای خرید، محدود به حجم یا وزن مشخصی نیستند و می‌توانند به میزان دلخواه از هر محصول تهیه کنند. البته فروش فله‌ای زمانی می‌تواند اعتماد مصرف‌کنندگان را جلب کند که مشخصات محصول، کیفیت مواد شوینده و شرایط نگهداری آن به‌روشنی مشخص باشد و نظارت بر فرآیند عرضه نیز به‌صورت مستمر انجام شود. این طرح از لحاظ سازگاری با محیط زیست خوب است ولی تجربه‌های قبلی شهرداری در زمینه کاهش مصرف پلاستیک، ضرورت پیگیری و استمرار چنین طرح‌هایی را یادآوری می‌کند. چون پیش از این قرار بود در میادین میوه و تره‌بار، استفاده از کیسه‌های پلاستیکی یک‌بارمصرف کاهش پیدا کند و مشتریان با آوردن سبد و کیسه شخصی، خریدهای خود را انجام دهند اما این اقدام پس از چند روز تا حد زیادی به فراموشی سپرده شد. حالا باید دید طرح فروش فله‌ای شوینده‌ها تا چه اندازه می‌تواند از مرحله استقبال اولیه عبور کند و به یک الگوی پایدار در خرید روزمره شهروندان تبدیل شود.
شوینده چند؟
در این جایگاه‌ها هفت نوع محصول شوینده عرضه می‌شود؛ شامپو با قیمت هر کیلوگرم ۱۹۹ هزار و ۵۰۰ تومان، مایع ظرفشویی ۱۳۰ هزار تومان، مایع دستشویی ۱۳۰ هزار تومان، مایع چندمنظوره ۹۰ هزار تومان، پودر رختشویی ۱۴۰ هزار تومان، مایع شیشه‌پاک‌کن ۸۰ هزار تومان و مایع لباسشویی ۱۳۵ هزار تومان.
مقایسه قیمت این محصولات با نمونه‌های بسته‌بندی‌شده همان برند در فروشگاه‌ها، اختلاف قابل توجهی را نشان می‌دهد. برای نمونه، مایع ظرفشویی یک‌لیتری این برند در فروشگاه‌های دیگر ۲۸۹ هزار تومان قیمت دارد و پودر ماشین لباسشویی نیز با نرخ ۲۶۹ هزار تومان عرضه می‌شود. این اختلاف قیمت نشان می‌دهد بخشی از هزینه‌ای که مصرف‌کننده در خرید شوینده‌های بسته‌بندی‌شده می‌پردازد، مربوط به ظرف و بسته‌بندی محصول است؛ هزینه‌ای که در این شیوه خرید حذف می‌شود.
هدررفت منابع پتروشیمی برای پلاستیک یک بار مصرف
شینا انصاری، رییس سازمان حفاظت محیط زیست: مصرف بی‌رویه کیسه‌ها و ظروف پلاستیکی یکبار مصرف پیامدهای گسترده‌ای برای زنجیره غذایی، اکوسیستم‌های آبی و موجودات زنده دارد و کاهش تولید و مصرف این محصولات نیازمند اقدام هماهنگ دستگاه‌های مسئول است.
با وجود گذشت چهار سال از تصویب آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی بخش قابل‌توجهی از تکالیف این آیین‌نامه اجرایی نشده است. به جای صرف زمان برای تدوین مصوبات جدید، باید موانع اجرای مقررات موجود شناسایی و برطرف شود. مشکلات اقتصادی و معیشتی و شرایط دشوار کشور نباید توجیهی برای اجرا نشدن مسئولیت‌های قانونی باشد. کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف به مطالبه‌ای جهانی تبدیل شده و حتی برخی کشورهای آفریقایی نیز مقررات سختگیرانه‌ای در این زمینه اعمال کرده‌اند. بخش تولید، حلقه مفقوده سیاست‌های کاهش پلاستیک است و وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت نفت باید نقش موثرتری در این زمینه ایفا کنند.
منطقی نیست منابع ارزشمند پتروشیمی صرف تولید محصولاتی مانند کیسه‌های پلاستیکی شود که عمر مفید مصرف آنها حدود ۱۲ دقیقه است. هدایت این منابع به سمت تولید محصولات بادوام و پایدار، علاوه بر کاهش آسیب‌های محیط زیستی، از نظر اقتصادی نیز به نفع کشور خواهد بود. معاونت محیط زیست انسانی و دفتر مدیریت پسماند باید با برگزاری نشست‌های تخصصی با دستگاه‌های ذی‌ربط، موانع اجرایی را بررسی و راهکارهای عملیاتی برای رفع آنها ارائه کنند. همچنین اقدامات فرهنگی و رسانه‌ای باید همزمان با اصلاح الگوی تولید دنبال شود و از ظرفیت زنان، خانواده‌ها و دانش‌آموزان برای کاهش مصرف پلاستیک استفاده شود.
مشارکت دستگاه‌های دولتی، نهادهای فرهنگی و گروه‌های مختلف جامعه در پویش«نه به پلاستیک» می‌تواند زمینه اجرای اقدامات موثر و فراگیر برای کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف را فراهم کند.
نظر شما