آگاه: تابستان است. پدر خانواده می‌داند کولری که روی دمای ۱۸ درجه تنظیم شده، هم برق زیادی مصرف می‌کند و هم پول قبض را بالا می‌برد. او این را می‌داند. در تلویزیون هم شنیده. اما باز هم کولر را روی ۱۸ می‌گذارد. دلیلش این نیست که ناآگاه است. او در تجربه روزمره‌اش دیده است که صرفه‌جویی‌اش، به جایی نمی‌رسد. قبض که می‌آید، تفاوت محسوسی نمی‌بیند. این شکاف میان دانستن و عمل کردن، همان جایی است که سیاست‌گذاری انرژی ما در آن شکست می‌خورد.
دو قفل اشتباه
سیاست‌گذار ایرانی، معمولا دو قفل را نشانه می‌رود. قفل اول، آگاهی است. او فکر می‌کند اگر مردم بدانند مصرف بی‌رویه چه بلایی سر کشور می‌آورد، رفتارشان را تغییر می‌دهند. پس بودجه‌های کلان صرف تبلیغات و آموزش می‌شود. اما این تبلیغات، به دیوار بی‌اعتمادی می‌خورد.
قفل دوم، قیمت است. سیاست‌گذار فکر می‌کند اگر قیمت انرژی بالا برود، مردم خودکار، مصرف را کم می‌کنند. اما در اقتصادی که تورم افسارگسیخته است، افزایش قیمت انرژی، نه به مدیریت مصرف می‌انجامد و نه به کاهش فشار بر معیشت؛ بلکه فقط سفره مردم را کوچک‌تر می‌کند و به همان مصرف قبلی برمی‌گردد. این دو سیاست، سال‌هاست که شکست خورده‌اند، چون موانع واقعی جای دیگری هستند.
گره‌های واقعی
گره اول، اعتماد است. وقتی مردم می‌بینند که منابع کشور به شکل ناکارآمدی مدیریت می‌شود، چرا باید برای صرفه‌جویی، از خودشان مایه بگذارند؟ وقتی شهروندی احساس می‌کند پس‌انداز انرژی‌اش، به جیب رانت‌ها یا هزینه‌های غیرضروری می‌رود، هیچ تبلیغی نمی‌تواند او را قانع کند که چراغ اضافی را خاموش کند.
گره دوم، هویت است. مصرف انرژی در ایران، فقط یک عدد نیست. بخشی از سبک زندگی و منزلت اجتماعی است. کولر را روی درجه ۱۸ گذاشتن یا سوار ماشین بزرگ شدن، برای بخشی از جامعه، نشانه «داشتن» است. تا زمانی که «مصرف بهینه» به یک انتخاب لوکس یا نشانه فقر تعبیر شود، هیچ سیاستی نمی‌تواند این هویت را تغییر دهد.
گره سوم، همان بن‌بستی است که سیاست‌گذار از آن فرار می‌کند. بخش عمده‌ای از انرژی کشور، نه در خانه‌ها، بلکه در صنایع انرژی‌بر مانند فولاد و سیمان مصرف می‌شود. صنایعی که انرژی را با یارانه‌های پنهان و قیمت‌های دستوری دریافت می‌کنند. وقتی این صنایع، گاز و برق را تقریبا رایگان می‌گیرند، چرا باید خانوار را مقصر بدانیم؟ ساختار اقتصادی، نه به سمت بهره‌وری، بلکه به سمت هدررفت حرکت می‌کند.
چرا سیاست‌گذار، اشتباه انتخاب می‌کند؟
باز کردن گره‌های واقعی، هزینه دارد. اگر سیاست‌گذار بخواهد گره اعتماد را باز کند، باید شفافیت ایجاد کند. اگر بخواهد گره هویت را باز کند، باید سال‌ها روی فرهنگ کار کند. اگر بخواهد بن‌بست ساختار را باز کند، باید منافع ذی‌نفعان قدرتمند را به چالش بکشد. در مقابل، پرداختن به آگاهی و قیمت بسیار آسان‌تر است. یک کمپین تبلیغاتی راه بیندازید، یک بخشنامه قیمتی صادر کنید و بعد بگویید «مردم همکاری نکردند». این، همان مسیری است که سال‌هاست تکرار می‌شود.
گره درست را باز کنیم
برای خروج از بحران، باید منطق سیاست‌گذاری را تغییر دهیم. شفافیت، جایگزین تبلیغات شود تا مردم ببینند صرفه‌جویی‌شان به کجا می‌رود. یارانه‌های پنهان صنایع انرژی‌بر هدف گرفته شود، نه سفره خانوارها. مصرف بهینه باید از شعار، به هنجار اجتماعی تبدیل شود. بحران انرژی، تا زمانی که سیاست‌گذار اصرار دارد قفل آگاهی و قیمت را باز کند، ادامه خواهد داشت. اما اگر جسارت پیدا کند و به سراغ گره‌های واقعی برود، آنگاه است که می‌تواند بگوید «مشکل، در ساختار است، نه در مردم.»
نظر شما