آگاه: وقتی به روزهای پرالتهاب پاییز ۱۳۵۸ باز میگردیم، هیچ تصویری از یک ساختار اداری خشک نمیبینیم. فضا سرشار از دلهره بود. مرزها ناآرام و کشور درگیر تغییرات بنیادین. در چنین اتمسفری، ایده ارتش ۲۰ میلیونی، یک آرزوی بلندپروازانه به نظر میرسید. این ایده میگفت امنیت، کالایی نیست که فقط در انحصار نیروهای نظامی باشد؛ امنیت، امری است که ریشه در تاروپود طبقه فرودست و متوسط دارد. مردمی که حس میکردند این خاک، خانه بیپناه آنهاست و باید برای حفظ آن خانه، آستین بالا بزنند.
این جریان، یک اتفاق کاملا خودجوش بود. از همان جنس پدیدههایی که جامعهشناسان از تحلیل اولیه آن ناتوان میمانند و فقط پس از وقوع، آن را ثبت میکنند. نه کارت عضویتی در کار بود، نه ردیف بودجهای. پیوند میان آدمها فقط یک چیز بود: نیاز حیاتی به ایستادن. این نقطه عزیمت، مهمترین خصلت پدیدهای بود که قرار شد ستون فقرات دفاع از هویت ملی و انقلابی باشد.
سنگر آزمایشگاه عزت
شروع جنگ تحمیلی، نقطه عطف تعمید این اراده بود. جنگهای کلاسیک قرن بیستم، عرصه قدرت تجهیزات و مانورهای ستادی بودند. در طرف مقابل، ارتشی با ادوات مدرن ایستاده بود و در این سوی مرز، جوانانی که تا دیروز پشت دخل مغازه پدر مینشستند یا در دانشگاه کتاب میخواندند. در آن سالها، آنچه بسیجی را به میدان میکشید، فقط دفاع از جان نبود. آنچه بسیجی را به جلو میراند، حفظ غرور ملی بود. هرکس که به میدان میآمد، میدانست که در حال دفاع از ناموس، خاک و شرافت یک ملت است.
در جبههها، بسیج تبلور شکستن قواعد بود. فرماندهان جوانی که ژنرالهای دنیا را شگفتزده میکردند، محصول همین نگاه مردمی بودند. اخلاص، واژهای تزیینی برای مصاحبهها نبود؛ واحد عمل بود. هرکس که بیشتر از جانش میگذشت، جلوتر میایستاد. عملکرد بسیج در دهه ۶۰، بازتولید حماسی از زیست جمعی ایرانیان بود؛ تجربهای کمیاب که طی آن منافع فردی در برابر منافع ملی ذبح میشد.
بسیجی یعنی حضور در میدان
پرسش اساسی این است: اصلا بسیجی به چه کسی گفته میشود؟ آیا بسیجی یعنی کسی که برگه ثبتنام فلان پایگاه را پر کرده و از امتیازات ساختاری بهرهمند است؟ پاسخ قطعا منفی است. بسیجی بودن، یک سبک زیستن است. یک نسبت با جامعه.
بسیجی کسی است که در موقعیت بیتفاوتی، واکنش نشان میدهد. کسی که درد دیگری را درد خود میداند. اگر پزشکی در دورافتادهترین روستای مرزی، بیهیاهوی دوربینها به مداوای کودکان میپردازد، او در اصیلترین معنا، یک بسیجی است. اگر معلمی در سرمای کوهستان با پای پیاده به مدرسه میرود تا چراغ دانایی خاموش نشود، او کنشگر همین جریان است. تقلیل این مفهوم فراگیر و انسانی به یک جناحبندی سیاسی، بزرگترین جفا در حق هویتی است که خشت اولیهاش با ایثار بیچشمداشت نهاده شد.
تکثر در خدمت
یکی از خطاهای تحلیلی، محدود دیدن فعالیتهای بسیج است. بسیج امروز، در یک شاخه خلاصه نمیشود. بسیج سازندگی با حضور در مناطق محروم و ساخت خانه برای نیازمندان، نبض زندگی را در دورافتادهترین نقاط به تپش درمیآورد. بسیج اساتید و بسیج دانشجویی، در سنگر علم و فناوری مشغول حل گرههای کشور هستند. بسیج پزشکی با اعزام تیمهای درمان به مناطق دوردست، عدالت سلامت را گسترش میدهد.
به یاد بیاوریم روزهای سخت همهگیری را؛ همان روزها که گروههای جهادی و بسیجی، در میدان عمل، در کنار کادر درمان ایستادند و ریشهکنی فلج اطفال در یک روز ملی که در تاریخ بهداشت جهانی ثبت شد، تنها بخشی از این کارنامه است. با این حال، پرسش بنیادین این است: آیا این نهاد توانسته با سرعت تحولات نسلی و تغییر مطالبات طبقات مختلف جامعه، خود را به روز کند؟ این چالشی است که باید با هوشمندی پاسخ داده شود.
آفت فاصله؛ درک واقعیت
نهضتها زنده، پویا و مبتنی بر هیجان خالص هستند، اما نهادها ناگزیر از نظم و دستورالعملاند. بسیج پس از جنگ با این چالش روبهرو شد: چگونه میتوان روحیهای جهادی و بیقاعده را در قالب جداول سازمانی حبس کرد، بدون آنکه روح آن بمیرد؟
ما امروز با تصویری در رسانهها و افکار عمومی روبهرو هستیم که گاه دچار سوءتفاهم شده است. این سوءتفاهمها ریشه در نوعی فاصله دارد؛ فاصلهای که باید با بازگشت به مردم پر شود. نباید اجازه داد که فرمگرایی و گزارشکارهای اداری، جای آن روح بیآلایش را بگیرد. بسیجی، برآمده از همین مردم است؛ اگر از مردم فاصله بگیرد، تنها پوستهای از آن باقی میماند. رمز ماندگاری، در همراهی صادقانه با تمام اقشار است. نهاد بسیج باید ملجا و پناهگاه همه باشد، فارغ از هر نگاهی که در سطح جامعه وجود دارد.
جانفدا، یک الگوی یگانه است
در دل همین روزگار، نامی قد کشید که تمام این نظریهها را تجسم بخشید: حاج قاسم. او با تعریف عبارت جانفدا، نشان داد که یک بسیجی واقعی چگونه با جامعه خود مواجه میشود. حاج قاسم به ما یاد داد که خطکشیهای رایج ظاهری، چادری و کمحجاب یا چپ و راست، مانع خدمت نیست. او در بحبوحه سیل خوزستان، دست پیرمرد عرب را میبوسید و تن خود را سپر بلای مردمی میکرد که شاید با او همعقیده نبودند.
جانفدا بودن، یعنی پایان منفعتطلبی و تبدیل شدن به سپری برای عموم مردم، نه فقط طبقهای خاص. این دقیقا همان جوهر گمشدهای است که بسیج امروز بیش از هر زمان دیگری برای بازسازی سرمایه اجتماعی خود به آن محتاج است. جانفدا، منادی عشق بدون پیششرط به انسانهاست. عشقی که در آن فداکاری، منت نمیگذارد و منجی، از بالا به مردم نگاه نمیکند.
خاکریزهای تازه
خاکریزهای امروز دیگر از جنس گونیهای شنی نیستند. جنگ امروز، جنگ روایتهاست. نبرد در لایههای پیچیده اقتصاد، فناوری، بحرانهای محیطزیستی و شکافهای عمیق اجتماعی. بسیجی امروز باید معمار سامانههای هوش مصنوعی باشد، کارآفرینی کند تا چرخه معیشت خانوادهها بچرخد و شجاعانه در برابر فساد و ناکارآمدی بایستد.
بسیج آینده یا یک نهاد فراگیر، گرهگشا و مدنی با ریشههای عمیق ایمانی خواهد بود که جامعه به عنوان پناهگاه به آن مینگرد، یا در صورت توقف در فرمها، از مقتضیات زمانه عقب خواهد ماند. هفته بسیج نباید صرفا مجالی برای سخنرانیهای اتوکشیده باشد. این هفته، فرصتی است برای یک بازخوانی انتقادی، شرافتمندانه و جسورانه.
باید از خود پرسید: چقدر توانستهایم آن روح بیتکلف، جسور، عاشق و خاکآلود سال ۱۳۵۸ را در کالبد پرتناقض امروز زنده نگه داریم؟ فلسفه بسیج، فلسفه دویدن به سوی نقطهای است که دیگران از آن میگریزند. این دویدن، باید برای آرامش همه مردم باشد. تا زمانی که این دویدن برای مردم باشد، این داستان تمام نخواهد شد و همچنان جریان دارد. بسیج، یعنی همین که در سختترین لحظهها، شانهای برای تکیه کردن ملت وجود داشته باشد. این میراث ایستادن است؛ میراثی که باید برای نسلهای بعد، با عزت و اقتدار حفظ کرد. بسیجی بودن، یعنی زنده بودن برای آرمان بزرگی که نامش ایران است.
این جریان همچنان زنده است. در هر بیمارستان، در هر مدرسه، در هر اردوی جهادی و در هر لحظهای که کسی برای نجات دیگری از خود میگذرد، بسیج حضور دارد. بسیج، نه یک سازمان، که نبض همبستگی ملی ماست. نبضی که تا وقتی برای مردم میتپد، هیچچیز نمیتواند آن را متوقف کند.
بسیج، یعنی همین که بدانیم تنها نیستیم. یعنی حس کنیم که در هر سختی، عدهای هستند که بیهیچ چشمداشتی، در کنار ما ایستادهاند تا این کشتی بزرگ ملی به ساحل آرامش برسد. امروز بیش از هر زمان دیگر، نیاز داریم به همان نگاه ناب دهه ۶۰ بازگردیم؛ نگاهی که در آن همه، اعضای یک خانواده بزرگ بودند و سقف این خانه، چتر امنیتی بود که با ایثار همین مردم برپا شد. هفته بسیج، یادآور همین پیوند عمیق و ناگسستنی است. پیوندی که اگر با روح جانفدا تقویت شود، هیچ طوفانی قادر به تکان دادن آن نخواهد بود. این مسیر، هنوز ادامه دارد.
نظر شما