آگاه: چند ساعت بعد، نفر دوم هم علائم مشابهی پیدا کرد. پزشک کشتی تصور می‌کرد با یک آنفلوآنزای فصلی روبه‌روست، اما وقتی نام «هانتاویروس» در گزارش آزمایش‌ها ظاهر شد، همه‌چیز تغییر کرد. ویروسی قدیمی که سال‌ها در سایه مانده بود، حالا دوباره از دل یک کشتی تفریحی در آب‌های آمریکای جنوبی به تیتر اول رسانه‌های جهان تبدیل شد.
چند روز بعد، خبر مرگ چند مسافر و احتمال ابتلا به سویه نادر «آند» کافی بود تا خاطره ترسناک روزهای آغازین کرونا دوباره زنده شود؛ همان روزهایی که یک خبر دوردست، آرام آرام به نگرانی مشترک میلیون‌ها نفر تبدیل شد. حالا نام هانتاویروس نه فقط در رسانه‌های جهان، که در ایران هم دهان به دهان می‌چرخد؛ ویروسی که رد پایش به موش‌ها، انبارهای تاریک و شهرهایی می‌رسد که زیر پوست شلوغ‌شان، جوندگان بی‌صدا زندگی می‌کنند.
در ایران، انتشار خبر هانتاویروس تقریبا همزمان شد با موج تازه‌ای از انتقادها نسبت به افزایش جمعیت موش‌های شهری، به‌ویژه در تهران. ویدئوهایی از حضور موش‌ها در جوی‌ها، خیابان‌ها و حتی برخی مراکز شهری بارها در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و همین موضوع باعث شد بسیاری به سرعت میان این تصاویر و هانتاویروس ارتباط برقرار کنند. از سوی دیگر، تجربه تلخ کرونا باعث شده جامعه نسبت به هر خبر مربوط به ویروس‌های جدید حساسیت بالایی داشته باشد.

هانتاویروس چیست؟
امیر رضایی، پژوهشگر محیط زیست و بیماری‌های مشترک انسان و حیوان، در گفت‌وگو با «آگاه» بیان کرد: هانتاویروس در واقع نام خانواده‌ای از ویروس‌هاست که عمدتا توسط جوندگان منتقل می‌شوند. موش‌ها و برخی جوندگان وحشی ناقل اصلی این ویروس هستند و از طریق ادرار، بزاق یا فضولات خود محیط را آلوده می‌کنند.
وی گفت: برخلاف تصور عمومی، انتقال اصلی بیماری نه از گاز گرفتن موش، بلکه از طریق تنفس ذرات آلوده در هوا اتفاق می‌افتد؛ یعنی زمانی که فضولات خشک‌شده جوندگان جارو یا جابه‌جا می‌شود و ذرات آلوده وارد دستگاه تنفسی انسان می‌شود. افرادی که در انبارها، دامداری‌ها، خانه‌های متروکه، اردوگاه‌ها یا محیط‌های دارای آلودگی جوندگان کار می‌کنند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.
آیا شیوع این ویروس در ایران خطرناک است؟ پاسخ رضایی به این سوال محتاطانه است: «فعلا نه، اما نباید بی‌تفاوت بود.» به گفته رضایی تا این لحظه هیچ گزارشی از شیوع گسترده هانتاویروس در ایران منتشر نشده است، اما شرایط محیطی برخی مناطق کشور می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان باشد. افزایش جمعیت جوندگان، مدیریت نامناسب پسماند، فاضلاب‌های روباز و انبارهای غیربهداشتی، همگی عواملی هستند که خطر بروز بیماری‌های عفونی را افزایش می‌دهند. رضایی معتقد است که هانتاویروس بیش از آنکه یک بحران فوری باشد، نشانه‌ای از ضعف در مدیریت محیط شهری است. وقتی در یک شهر جمعیت جوندگان زیاد می‌شود، یعنی زنجیره‌ای از مشکلات وجود دارد؛ از مدیریت ضعیف زباله گرفته تا فاضلاب و ساخت‌وسازهای غیراستاندارد. هانتاویروس فقط یکی از خطرات این وضعیت است.
رضایی معتقد است بزرگ‌ترین اشتباه، ایجاد هراس عمومی است. ما الان در موقعیتی شبیه ابتدای کرونا نیستیم. هانتاویروس سرعت انتقال بسیار پایین‌تری دارد و عمدتا از جوندگان منتقل می‌شود. اما این به معنی بی‌خطر بودن آن نیست. او درباره وضعیت تهران هشدار داد: اگر کنترل جمعیت موش‌ها جدی گرفته نشود، در آینده ممکن است با بیماری‌های بیشتری روبه‌رو شویم. مسئله فقط هانتا نیست؛ انواع بیماری‌های عفونی و انگلی می‌توانند منتقل شوند.
در مقابل، محمدصابر باغخانی‌پور، مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران درباره اقدامات لازم برای مقابله با موش‌ها گفت: در حال حاضر سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، اداره‌ای تحت عنوان کنترل حیوانات شهری دارد که مسئولیت کنترل جمعیت جانوران موذی را عهده‌دار است و اقدامات مراقبتی را در این زمینه انجام می‌دهند که برخی از آنها ضدعفونی محل‌های آلوده، قبل از جمع‌آوری و تمیزکاری است یعنی اگر در محلی موش مرده مشاهده شود، قبل از جمع‌آوری، پاشش مواد ضدعفونی و مواد شوینده قوی انجام و سپس لاشه موش‌ها جمع‌آوری می‌شود.
به گفته باغخانی‌پور استفاده از ماسک و دستکش هنگام تمیزکاری، کنترل جمعیت جوندگان، تهویه خانه‌های متروکه قبل از ورود، خودداری از لمس جوندگان زنده یا مرده با دست، ضدعفونی محل‌های کلونی موش‌ها با استفاده از روش‌های مشخص از دیگر اقدامات شهرداری تهران برای پیشگیری از شیوع هانتاویروس در پایتخت است.
مینو محرز، متخصص بیماری‌های عفونی هم با قاطعیت تاکید کرد: هانتاویروس جدید اگر در موارد خاص از انسان به انسان منتقل شود، می‌تواند کشندگی داشته باشد، اما اصلا شرایطی شبیه کووید ۱۹ ندارد. انتقال اصلی آن از طریق موش‌ها و فضولات جوندگان است. اما بخش مهم صحبت‌های دکتر محرز، فراتر از رد شایعات است. او با اشاره به وضعیت جوندگان در پایتخت، گفت: این موضوع فرصتی است که دوباره به مسئولان شهری یادآوری کنیم مسئله موش‌ها در تهران جدی است. مبارزه با این جوندگان، سم‌پاشی و کنترل آنها وظیفه شهرداری است و باید اقدامات جدی‌تری در این زمینه انجام شود.

علائم بیماری چیست؟
بیماری معمولا با علائمی شبیه آنفلوآنزا آغاز می‌شود اما در موارد شدید، بیمار دچار تنگی نفس، افت فشار خون و نارسایی تنفسی می‌شود. برخی انواع ویروس نیز کلیه‌ها را درگیر می‌کنند. تشخیص زودهنگام بسیار مهم است، زیرا در برخی گونه‌ها میزان مرگ‌ومیر بالا گزارش شده است.
بیشتر انواع هانتاویروس از انسان به انسان منتقل نمی‌شوند و راه اصلی انتقال، تماس غیرمستقیم با فضولات جوندگان است. تنها برخی سویه‌ها، مانند نوع «آند» در آمریکای جنوبی، در شرایط محدود امکان انتقال میان انسان‌ها را نشان داده‌اند. همین تفاوت باعث شده متخصصان احتمال همه‌گیری جهانی در ابعاد کرونا را پایین بدانند. در سال ۱۹۹۳، ایالات متحده با شیوع ناگهانی هانتاویروس در جنوب غرب کشور مواجه شد؛ رخدادی که ده‌ها نفر را مبتلا کرد و توجه جهانی را به این بیماری جلب کرد. پس از آن، دولت آمریکا برنامه‌های گسترده‌ای برای کنترل جوندگان و آموزش عمومی اجرا کرد. دستورالعمل‌هایی دقیق برای تمیز کردن انبارها، خانه‌های متروکه و محیط‌های آلوده تدوین شد.
در کشورهایی مانند آرژانتین و شیلی، موارد انتقال انسان‌ به‌ انسان در گذشته ثبت شده و همین مسئله باعث شده حساسیت بیشتری نسبت به هانتاویروس وجود داشته باشد. در برخی کشورهای آسیایی مانند چین و کره جنوبی، به دلیل سابقه طولانی‌تر بیماری، واکسن‌هایی برای گروه‌های پرخطر توسعه یافته است؛ هرچند استفاده از آنها گسترده نیست. بنابراین مهم‌ترین راه مقابله با هانتاویروس، رعایت اصول ساده بهداشت محیط است.
اگر انبار یا فضای متروکه‌ای برای مدت طولانی بسته بوده، باید پیش از ورود، هوا در آن جریان پیدا کند. همچنین جارو یا جابه‌جایی فضولات خشک موش می‌تواند ذرات آلوده را وارد هوا کند. بهتر است ابتدا محل با مواد ضدعفونی‌کننده مرطوب شود و هنگام تمیز کردن مکان‌های آلوده، استفاده از تجهیزات حفاظتی ضروری است.

هشداری فراتر از انتشار یک ویروس
هانتاویروس شاید فعلا تهدیدی در ابعاد کرونا نباشد، اما بار دیگر این واقعیت مهم را یادآوری کرده که رابطه انسان با محیط زیست مستقیما با سلامت او گره خورده است. بنابراین افزایش جمعیت جوندگان، انباشت زباله، تخریب محیط طبیعی و بی‌توجهی به بهداشت شهری، فقط مشکلات ظاهری نیستند؛ این‌ها می‌توانند به بحران‌های بهداشتی تبدیل شوند.
حالا که نام هانتاویروس دوباره در جهان شنیده می‌شود، شاید مهم‌ترین سوال این نباشد که آیا این ویروس خطرناک است؟ بلکه این باشد که شهرها و جوامع ما چقدر برای پیشگیری از چنین تهدیدهایی آماده‌اند؟ و شاید پاسخ این سوال، از همان زیرزمین تاریک و نمور آغاز شود؛ جایی که گرد و غبار آلوده، بی‌صدا در هوا می‌چرخد.

انتشار یک ویروس جدید در کشتی دیگر
مسافران کشتی کروز «آمبیشن» که توسط شرکت کشتیرانی Ambassador Cruise Line اداره می‌شود، حامل ۱۲۳۳ مسافر عمدتا بریتانیایی و ایرلندی به همراه ۵۱۴ خدمه بود که یک مسافر ۹۰ ساله در این کشتی جان خود را از دست داد. گفته می‌شد علت فوت او ویروسی به نام نوروویروس باشد.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) در بیانیه‌ای پیرو این موضوع اعلام کرد همه مسافران کشتی کروز «آمبیشن» پس از بررسی‌های بهداشتی در پی انتشار خبر شیوع نوروویروس، در «بوردو» تخلیه شدند. هانس کلوگه، مدیر اروپایی سازمان جهانی بهداشت گفت که پس از بررسی‌های بهداشتی و اقدامات بهداشت عمومی توسط مقامات فرانسوی به خاطر گزارش حدود ۵۰ مورد ابتلا به نوروویروس با علائم عفونت گوارشی در این کشتی، به مسافران اجازه پیاده شدن داده شد. کلوگه افزود: برای افراد مبتلا بروز علائمی مانند استفراغ، حالت تهوع و اسهال می‌تواند بسیار ناخوشایند و ناراحت‌کننده باشد به خصوص هنگام سفر به دور از خانه. با این حال در این کشتی هیچ مورد شدیدی گزارش نشده است.
او همچنین تاکید کرد که هیچ ارتباطی بین شیوع بیماری در کشتی «آمبیشن» و وضعیت هانتاویروس در کشتی تفریحی «MV Hondius» که اخیرا خبرساز شد، وجود ندارد. او هشدار داد: با نزدیک شدن به تابستان و افزایش سفرهای دریایی، ممکن است شیوع بیماری‌های مشابه دوباره اتفاق بیفتد. آنچه مهم است، اقدام سریع، آزمایش سریع، جداسازی افراد دارای علائم، ارتباط واضح و حمایت عملی از مسافران است. قرار است این کشتی پس از بررسی‌ها و تحقیقات بهداشتی، سفر خود را به اسپانیا ادامه دهد.