آگاه: همزمان با روز جهانی صنایع دستی به این موضوع پرداختیم که صنایع دستی ایران امروز در نقطهای ایستاده که همزمان هم ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد فرهنگ را دارد و هم با مجموعهای از چالشهای اقتصادی، اجتماعی و بازاریابی روبهرو است. چالشهایی که اگر برای آنها راهحلی پیدا نشود، میتواند به تدریج چرخه تولید را با مشکل مواجه کند.
کشوری با گنجینهای کمنظیر
ایران از معدود کشورهایی است که تقریبا در هر استانش میتوان چندین رشته صنایع دستی منحصر به فرد یافت. از بافتههای عشایری و روستایی گرفته تا هنرهای ظریف فلزی، چوبی، سفالی و نساجی، تنوع تولیدات ایرانی به اندازهای است که بسیاری از پژوهشگران از ایران به عنوان یکی از سه قطب مهم صنایع دستی جهان یاد میکنند. این تنوع، تنها یک ویژگی فرهنگی نیست؛ بلکه میتواند یک ظرفیت اقتصادی بزرگ نیز باشد. صنایع دستی به سرمایهگذاری سنگین نیاز ندارد، اشتغالزایی گسترده ایجاد میکند، امکان فعالیت زنان و جوانان را در مناطق مختلف فراهم میسازد و به حفظ هویت فرهنگی نیز کمک میکند.
با این حال، فاصله میان ظرفیت بالقوه و واقعیت بازار همچنان زیاد است. درآمد این حوزه بسیاری از هنرمندان صنایع دستی با زحمت و زمانی که صرف تولید میشود، تناسب ندارد. افزایش قیمت مواد اولیه در سالهای اخیر، فشار زیادی بر تولیدکنندگان وارد کرده است. فلزات، چوب، رنگ، پارچه، نخ، شیشه و سایر مواد اولیه مورد نیاز هنرمندان به شدت گران شدهاند. در مقابل، قدرت خرید مردم کاهش یافته و همین موضوع فروش را دشوار کرده است.
نتیجه آن شده که برخی کارگاهها با ظرفیت کمتر فعالیت میکنند و تعدادی از هنرمندان نیز به ناچار به مشاغل دیگر روی آوردهاند. صنایع دستی ایران بیش از آنکه از کمبود تولید رنج ببرد، با مشکل بازار و فروش مواجه است. در واقع محصول تولید میشود اما مسیر رسیدن آن به مشتری نهایی همیشه هموار نیست.
چرا صنایع دستی گران به نظر میرسد؟
یکی از پرسشهایی که بسیاری از خریداران مطرح میکنند، قیمت بالای برخی محصولات صنایع دستی است، اما تولیدکنندگان پاسخ دیگری دارند. آنها میگویند بخش زیادی از مردم، صنایع دستی را با کالاهای کارخانهای مقایسه میکنند در حالی که بسیاری از این محصولات ساعتها یا حتی روزها کار دست هنرمند را در خود دارند. یک ظرف میناکاری، یک جعبه خاتم یا یک اثر قلمزنی ممکن است روزها زمان ببرد تا آماده شود. علاوه بر آن، هزینه مواد اولیه، اجاره کارگاه، حمل و نقل و فروش نیز به قیمت نهایی اضافه میشود. در واقع بخشی از گرانی صنایع دستی ناشی از ماهیت آن است؛ زیرا این محصولات به صورت انبوه و ماشینی تولید نمیشوند. با این حال کارشناسان معتقدند در کنار این واقعیت، ضعف در زنجیره توزیع و وجود واسطههای متعدد نیز گاهی قیمت را برای مصرفکننده افزایش میدهد.
وقتی صنایع دستی از خانهها فاصله میگیرد
یکی از مهمترین انتقادهایی که سالهاست به حوزه صنایع دستی وارد میشود، کمرنگ شدن حضور این محصولات در زندگی روزمره مردم است. بخش قابل توجهی از صنایع دستی امروز بیشتر جنبه تزئینی پیدا کردهاند. بسیاری از خانوادهها این محصولات را به عنوان کالای دکوراتیو میشناسند نه کالایی که بتوان هر روز از آن استفاده کرد.
در حالی که در گذشته ظروف سفالی، پارچههای سنتی، زیراندازها، محصولات چوبی و بسیاری از تولیدات بومی بخشی از زندگی روزمره مردم بودند، امروز بخش زیادی از آنها جای خود را به محصولات صنعتی دادهاند.
البته در سالهای اخیر تلاشهایی برای طراحی محصولات کاربردیتر صورت گرفته است. تولید ظروف مصرفی، لوازم دکوراسیون مدرن، اکسسوریها، کیف، پوشاک و محصولات ترکیبی از جمله این اقدامات است اما هنوز فاصله زیادی تا تبدیل شدن صنایع دستی به بخشی از سبد خرید خانوارها وجود دارد. نمیتوان این موضوع را نادیده گرفت که کاهش قدرت خرید مردم در سالهای اخیر یکی از عوامل مهم رکود بازار صنایع دستی بوده است. وقتی خانوادهها با هزینههای مسکن، آموزش، درمان و خوراک مواجه هستند، خرید صنایع دستی معمولا در اولویتهای بعدی قرار میگیرد. بسیاری از محصولات صنایع دستی به کالاهای مناسبتمحور تبدیل شدهاند؛ یعنی بیشتر برای هدیه، مراسم خاص یا خریدهای مناسبتی تهیه میشوند. فعالان بازار میگویند کاهش تقاضا مستقیما بر درآمد هنرمندان تاثیر میگذارد. وقتی فروش کم شود، تولیدکننده نیز انگیزه کمتری برای ادامه فعالیت خواهد داشت.
فروشندگان چه میگویند؟
خیابان استاد نجاتالهی تهران که همچنان بسیاری آن را با نام قدیمی «ویلا» میشناسند، یکی از مراکز مهم عرضه صنایع دستی کشور است. در این خیابان دهها فروشگاه صنایع دستی فعالیت میکنند و نبض بازار را میتوان از پشت ویترینهای آن دنبال کرد.
یکی از فروشندگان که بیش از ۲۰ سال در این خیابان فعالیت دارد، به «آگاه» میگوید: قبلا مشتریها برای خرید صنایع دستی بیشتر مراجعه میکردند. الان مردم بیشتر قیمت میپرسند تا خرید کنند. شرایط اقتصادی روی بازار خیلی تاثیر گذاشته است. او ادامه میدهد: بعضی از محصولات واقعا گران شدهاند. ما هم مقصر نیستیم. هزینه تولید بالا رفته است. وقتی مواد اولیه چند برابر میشود، قیمت نهایی هم افزایش پیدا میکند.
مهدی اسدی، فروشنده دیگری که در زمینه میناکاری و خاتم فعالیت میکند، میگوید: بخش زیادی از فروش ما به گردشگران خارجی وابسته بود. زمانی گروههای گردشگری مرتب به تهران میآمدند اما حالا تعدادشان کمتر شده است. وقتی گردشگر نباشد، بخشی از بازار از بین میرود. او معتقد است صنایع دستی باید کاربردیتر شود. اگر مردم بتوانند هر روز از صنایع دستی استفاده کنند، فروش هم بیشتر میشود. الان بسیاری از کالاها فقط برای تزئین هستند.
اسدی ادامه میدهد: نبود برندهای قدرتمند ملی نیز یکی از مشکلات جدی این حوزه است. بسیاری از محصولات ایرانی با کیفیت بالا تولید میشوند اما در بازارهای بینالمللی کمتر شناخته شدهاند. این در حالی است که توسعه تجارت الکترونیک، حضور هدفمند در نمایشگاههای خارجی و حمایت از صادرات میتواند بخشی از این مشکلات را کاهش دهد.
به نظر میرسد آینده صنایع دستی ایران به چند عامل کلیدی وابسته است؛ کاربردیتر شدن محصولات، افزایش قدرت خرید مردم، رونق گردشگری، توسعه صادرات، حمایت از هنرمندان و استفاده از شیوههای نوین بازاریابی.
تصمیم جدید معاون صنایع دستی درباره پژوهشکده هنرهای سنتی چیست؟
تکذیب انحلال و انتقال؛ تایید نواقص
در شرایطی که بسیاری از کشورها برای توسعه اقتصاد خلاق و ایجاد اشتغال پایدار بر ظرفیت صنایع فرهنگی سرمایهگذاری میکنند، صنایع دستی ایران تازه در آستانه روز جهانی صنایع دستی وارد مرحله دیگری از برنامهریزی و سیاستگذاری شده است. از سویی پژوهشکده هنرهای سنتی که سالها در کنار معاونت صنایع دستی
قرار داشت، عملا کارآیی ندارد.
تمام غرفههای آن در ساختمان ارگ آزادی به جز چند غرفه همیشه خالی است. این روزها هم اگر کسی به محل این پژوهشکده برود، به جز چند صنایع دستی فاخر و کارگاههای خالی چیزی نخواهد دید. سرپرست معاونت صنایع دستی کشور نیز بر این موضوع صحه میگذارد و میگوید که باید تغییر اساسی در این پژوهشکده ایجاد شود. ولی برخی هنرمندان اعلام کردهاند که گویا قرار است این پژوهشکده منحل شود؛ موضوعی که بهروز ندایی قویا تکذیب کرد.
بهروز ندایی، سرپرست معاونت صنایع دستی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در نشست خبری روز جهانی صنایع دستی به «آگاه» درباره این موضوع پاسخ داد و گفت: معتقدم پژوهشکدهها باید بتوانند به صورت کاربردی با معاونت مربوطه همکاری کنند و خروجی مشخصی داشته باشند. واقعیت این است که محل پژوهشکده هنرهای سنتی از پژوهشگاه میراث فرهنگی فاصله دارد، بنابراین نظارت روی آن کم است. وی افزود: الان معاونت صنایع دستی در کنارش قرار دارد ولی ارتباطی با آن ندارند. از طرفی کارهای موازی با هم انجام میدهند. ممکن است در حوزه اقدامات یا همکاری بیشتر کاری انجام شود ولی این به معنی انحلال نیست. ما باید از این پژوهشگاه خروجی ببینیم. آنها باید به عنوان بازوی علمی به ما کمک کنند. تا دو ماه دیگر تکلیف اقدامات جدید در پژوهشکده خواهیم دید.
ندایی تصویب مواد ۸۲ و ۸۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت را از مهمترین اتفاقات ساختاری حوزه صنایع دستی دانست و گفت: برای نخستین بار وظایف دستگاههای مختلف در حوزه میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بهصورت دقیق در قانون مشخص شده است. به گفته وی، موضوعاتی همچون اشتغال، آموزش، توسعه صادرات و بازاررسانی در این مواد قانونی مورد توجه قرار گرفته و وزارت میراثفرهنگی نیز پیشنهادهای تکمیلی خود را برای رفع برخی خلأهای موجود به مجلس شورای اسلامی و سازمان برنامه و بودجه ارائه کرده است. وی یکی از چالشهای موجود را تفکیک نشدن دقیق آمار صادرات صنایع دستی و فرش عنوان کرد و افزود: شفافسازی آمارهای مربوط به صادرات و اشتغال صنایع دستی از برنامههای جدی معاونت صنایع دستی است تا سهم واقعی این بخش در اقتصاد کشور به شکل دقیقتری مشخص شود.
واگذاری امور صنفی به جامعه حرفهای
سرپرست معاونت صنایع دستی از تدوین آییننامه تشکیل تشکلهای حرفهای صنایع دستی خبر داد و گفت: زمینه ایجاد تشکلهای استانی فراهم شده و پس از تکمیل این فرآیند، تشکل ملی صنایع دستی نیز شکل خواهد گرفت. وی این اقدام را گامی مهم در جهت مشارکت بیشتر هنرمندان و فعالان این حوزه در تصمیمگیریها دانست و افزود: بخشی از امور اجرایی و صنفی به تدریج به تشکلهای حرفهای واگذار خواهد شد تا مدیریت این حوزه بیش از گذشته به بدنه تخصصی آن متکی باشد.
افزایش منابع مالی و حمایت از اشتغال
ندایی با اشاره به جایگاه وزارت میراثفرهنگی در حوزه اشتغال کشور اظهار کرد: این وزارتخانه امروز در کنار وزارت جهاد کشاورزی و وزارت صنعت، معدن و تجارت به عنوان یکی از دستگاههای اصلی اشتغالزا شناخته میشود. وی گفت: طی دو ماه گذشته بیش از ۱۸ هزار فعال صنایع دستی برای دریافت تسهیلات به بانکها معرفی شدهاند و تاکنون حدود ۲.۳ همت تسهیلات به این بخش اختصاص یافته است. سرپرست معاونت صنایع دستی همچنین از افزایش منابع حمایتی در سال آینده خبر داد و افزود: پیشبینی میشود مجموع تسهیلات قابل پرداخت به فعالان صنایع دستی در سال ۱۴۰۵ به حدود ۱۲ همت برسد که میتواند نقش مهمی در توسعه کارگاهها و ایجاد فرصتهای شغلی جدید داشته باشد. وی با اشاره به وجود ۹۸ بازارچه صنایع دستی در کشور گفت: برنامهریزی شده است این بازارچهها تا پایان سال با رعایت ضوابط قانونی به فعالان صنایع دستی و در برخی موارد به شهرداریها واگذار شوند. ندایی هدف از این اقدام را افزایش بهرهوری، رونق فروش، تقویت مدیریت مردمی و توسعه بازار محصولات صنایع دستی عنوان کرد.
بازنگری در ثبت شهرها و روستاهای صنایع دستی
ندایی در ادامه از اصلاح شیوه ثبت ملی و جهانی شهرها و روستاهای صنایع دستی خبر داد و گفت: از این پس این فرآیند بر اساس شاخصهای علمی و معیارهای تخصصی انجام خواهد شد.
وی افزود: برای شهرها و روستاهای ثبتشده نیز ساختارهای مدیریتی و دبیرخانههای مشخصی تعریف میشود تا روند پایش، ارزیابی و ارتقای ظرفیتهای آنها پس از ثبت ادامه پیدا کند.
سرپرست معاونت صنایع دستی با اشاره به انتقال مسئولیت اعطای درجه هنری به وزارت میراثفرهنگی گفت: شورای تخصصی مربوطه تشکیل شده و فرآیند ارزیابی هنرمندان صنایع دستی در داخل وزارتخانه انجام میشود.
وی افزود: این درجات قابلیت همترازی با مدارک معتبر آموزشی و علمی را دارند و میتوانند در ارتقای جایگاه حرفهای هنرمندان موثر باشند. ندایی همچنین از همکاری گسترده با وزارت آموزشوپرورش، سازمان آموزش فنی و حرفهای و سازمان ملی استاندارد خبر داد و گفت: توسعه آموزشهای تخصصی، تربیت نیروی انسانی ماهر و استانداردسازی تولیدات از محورهای اصلی این همکاریها است.
هدفگذاری برای یک میلیون فعال صنایع دستی
وی دستیابی به یک میلیون فعال صنایع دستی را از اهداف مهم برنامه هفتم پیشرفت عنوان کرد و گفت: تحقق این هدف با همکاری مشترک وزارت میراثفرهنگی و وزارت صنعت، معدن و تجارت دنبال خواهد شد.
به گفته ندایی، طی دو سال اخیر بیش از ۵۰ هزار نفر به جمع فعالان صنایع دستی کشور اضافه شدهاند و این روند با حمایتهای مالی، آموزشی و زیرساختی ادامه خواهد یافت. سرپرست معاونت صنایع دستی در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت صادرات اشاره کرد و گفت: بر اساس آمار ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴، صادرات رسمی صنایع دستی کشور به ۱۶۳ میلیون دلار رسیده است.
وی تاکید کرد که با احتساب صادرات چمدانی و سایر شیوههای غیررسمی، حجم واقعی صادرات صنایع دستی بیش از آمارهای رسمی برآورد میشود. ندایی با اشاره به وضعیت بیمه فعالان این حوزه گفت: در حال حاضر ۳۰ هزار نفر از هنرمندان و تولیدکنندگان صنایع دستی تحت پوشش بیمه قرار دارند و دولت بخشی از سهم بیمه آنان را پرداخت میکند. سرپرست معاونت صنایع دستی وزارت میراثفرهنگی در بخش پایانی سخنان خود به خسارتهای ناشی از حوادث اخیر اشاره کرد و گفت: در جریان حملات اخیر، ۱۲۲ کارگاه صنایع دستی در استانهای مختلف کشور آسیب دیدهاند که بیشترین خسارتها در استانهای زنجان، اصفهان و گلستان گزارش شده است. وی همچنین اعلام کرد که جامعه صنایع دستی کشور در این حوادث پنج شهید تقدیم کرده است.
ندایی از برنامهریزی برای جبران خسارتهای واردشده به کارگاهها خبر داد و افزود: حمایت از هنرمندان آسیبدیده در دستور کار قرار دارد. وی از راهاندازی پلتفرم ملی معرفی و فروش صنایع دستی، برگزاری بیش از ۱۲۰ نمایشگاه در سراسر کشور و ادامه همکاری با معاونت گردشگری برای ثبت جهانی روستاهای دارای ظرفیت صنایع دستی خبر داد و تاکید کرد: صنایع دستی امروز فراتر از یک فعالیت هنری، به یکی از مهمترین ظرفیتهای اقتصاد خلاق، اشتغال پایدار، حفظ هویت فرهنگی و توسعه متوازن کشور تبدیل شده است.
تشکیل شرکت توسعه صنایع دستی در مرحله نهایی
فرزاد اوجانی، مدیرکل تجاریسازی صنایع دستی در پاسخ به سوال «آگاه» درباره تشکیل شرکت توسعه صنایع دستی و هنرهای سنتی گفت: مراحل نهایی این شرکت در حال انجام است. انجام شدن کار گروهی در ایران سخت است. شروع اولیه آن در سال ۱۴۰۲ بود؛ اینکه سرمایهگذار بیاوریم و سرمایه جذب کنیم و کار صادرات انجام شود بسیار سخت است. دوستان کارهای بخشی و فرابخشی انجام میدهند. برخی تخصص دارند و برخی هم سرمایه دارند؛ باید بتوانیم این دو را کنار هم قرار دهیم.
نظر شما