آگاه: این ترور ناجوانمردانه که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ در جریان حمله تروریستی مشترک صهیونیستها و ایالات متحده در تهران رقم خورد، کشور را در سوگی عمیق فرو برد. با برقراری یک آتشبس موقت، ملت ایران فرصت یافت تا با خلق حماسهای ماندگار در قالب تشییع ۶ روزه پیکرهای مطهر مقتدای خود و اعضای خانواده ایشان در چند شهر ایران و عتبات عالیات، نمادی کمنظیر از اقتدار ملی، ثبات سیاسی و پیوند ناگسستنی مردم ایران و شیعیان جهان با رهبر شهید را در برابر دیدگان جهانیان به تصویر بکشد.
رسانههای غربی در نخستین گامهای پوشش خود، بر شکوه و ابعاد عاطفی مراسم دو روز نخست وداع عمومی در مصلای بزرگ امام خمینی(ره) تهران تمرکز کردند که از روز شنبه ۱۳ تیر ۱۴۰۵ آغاز شده بود. خبرگزاری آسوشیتدپرس با توصیف دقیق فضای معنوی شبستان مصلی نوشت که چینش این فضا طوری طراحی شده بود که یادآور حسینیه محل سخنرانیهای صمیمانه رهبر شهید در پایتخت باشد؛ صندلی ساده ایشان به همراه میکروفون و میز کوچکی در کنار آن، در زیر تصویر بزرگی از بنیانگذار انقلاب اسلامی، امام خمینی (ره)، نمایی برجسته از تداوم معنوی اقتدار در ایران را القا میکرد. این خبرگزاری افزود که پرچم سرخ رنگ سیدالشهدا (ع) از کربلای معلی روی تابوت رهبر شهید کشیده شده بود که در سنت تشیع، نمادی آشکار از حقانیت مظلوم، پایداری و اراده راسخ برای خونخواهی است.
نکتهای که بیش از همه توجه رسانههای غربی از جمله نیویورک تایمز و فرانس ۲۴ را به خود جلب کرد، ابعاد عمیقا انسانی و خانوادگی این فاجعه تروریستی بود. در کنار پیکر مطهر رهبر شهید، چهار تابوت دیگر قرار داشت که متعلق به اعضای خانواده ایشان بود که در همان حمله هوایی ۹ اسفند جان باختند. این شهدا شامل فرزند گرامی ایشان سیدهبشری حسینیخامنهای، عروس ایشان زهرا حدادعادل (همسر آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر انقلاب) و دکتر مصباحالهدی باقریکنی داماد رهبر شهید انقلاب میشد. با این حال، جانگدازترین تصویر این آیین که در گزارش روزنامه گاردین بازتاب گستردهای داشت، تابوت کوچک نوه ۱۴ ماهه رهبر شهید، زهرا محمدیگلپایگانی بود که شقاوت و بیرحمی تروریسم صهیونیستی-آمریکایی را به رخ جهانیان میکشید.
این جلوههای عاطفی بلافاصله با غریو یکصدای خشم مقدس مردم پیوند خورد. آسوشیتدپرس گزارش داد که خیل عظیم سوگواران در داخل شبستان با هماهنگی بر سینهها میکوفتند و فریادهای یکصدای «حرف ما یک کلام، انتقام، انتقام» سر میدادند. از دید تماشاگران و اهالی رسانههای غربی، پیوند عمیق میان سوگ رهبر انقلاب و نمادهای عاشورایی، تجلی هوشمندانهای از بازتعریف ایستادگی ملی در قالب الگوهای تاریخساز مذهبی بود.
بازخوانی حماسه خیابانی سوگواری تهران از دریچه رسانههای غربی
اوج این آیینهای شکوهمند در مراسم تشییع دوشنبه ۱۵ تیر متجلی شد، جایی که میلیونها تن از مردم وفادار تمامی استانهای ایران مسیر طولانی میدان امام حسین (ع) تا میدان آزادی را زیر آفتاب سوزان تابستانی طی کردند. پاتریک وینتور، گزارشگر ارشد گاردین که برای پوشش این رویداد در تهران حضور داشت، این حضور پرشور و کمنظیر را یک «چرخش فوقالعاده» برای کشور توصیف کرد که نشاندهنده انسجام بیبدیل اجتماعی است. او با شگفتی گزارش داده که چگونه ساختارهای سازمانیافته مردمی و نیروهای داوطلب مدنی، جریان عظیمی را برای رفاه تشییعکنندگان خستگیناپذیر مهیا کردند؛ از جمله توزیع آب و شربت خنک و پاشیدن مهآب سرد بر سر خیل عظیم جمعیت برای تسکین گرمای شدید پایتخت. وینتور تاکید کرد که این حماسه سازمانیافته و پرشکوه، نشاندهنده ارتقای شگفتانگیز شایستگیهای هماهنگی و انضباط تشکیلاتی در نظام پساجنگ است.
خبرگزاری رویترز نیز با تمرکز بر عزم جزم ملت ایران برای تداوم راه مقاومت، تصاویری شکوهمند از ماشین حامل پیکرهای مطهر در میان دریای جمعیت سیاهپوش با پرچمهای سرخ و تصاویر رهبر فقید مخابره کرد. گزارشگران رویترز توصیف کردند که چگونه تشییعکنندگان خشم خود را از جنایات آمریکا ابراز میکردند؛ از جمله با هدف قرار دادن تصاویر نمادین دونالد ترامپ با پلاکاردها و شعارهایی که با خط درشت بر آنها نوشته شده بود: «آمریکا پدر ما را کشت؛ ما تو را رها نخواهیم کرد.» به گزارش رویترز، حضور گسترده زنان با لباس و چادرهای مشکی و پرچمهای سرخرنگ، نشاندهنده عمق نفوذ این آرمان دفاعی در لایههای مختلف جامعه بود.
روزنامه گاردین در مصاحبه با زائران و مجاوران حاضر در این آیین، تلاش کرد تا انگیزههای اصیل و درونی مردم را منعکس کند. روحانی جوانی که بیش از هزار کیلومتر از یاسوج سفر کرده بود تا خود را به تهران برساند، به گاردین گفت: «ایران با هدایتهای رهبریاش قدرتمند شد؛ جنایتکاران رهبر بزرگ ما را در خانه خودش به شهادت رساندند و این حق مسلم و بدیهی ماست که خواستار خونخواهی باشیم.» گاردین در تحلیل نهایی خود اعتراف کرد که این تشییع باشکوه توانست اقشار متکثر جامعه ایران را فراتر از طبقه اجتماعی یا خاستگاه جغرافیایی، تحت لوای یک ملیگرایی دفاعی مقتدر متحد سازد.
تداوم ارکان حاکمیت و پیوند نسلها
یکی از محورهای مورد توجه تحلیلگران بینالمللی در رسانههایی چون سیانان و نیویورک تایمز، تداوم بیوقفه و مقتدرانه ساختارهای حاکمیتی در ایران پساجنگ بود. در جریان اقامه نماز باشکوه بر پیکرهای مطهر که به امامت آیتالله جعفر سبحانی برگزار شد، حضور همهجانبه ارکان سیاسی و دفاعی کشور نمادی آشکار از انسجام ارزیابی شد. فرزندان رهبر شهید در کنار مسعود پزشکیان رئیسجمهور، محمدباقر قالیباف رئیس مجلس و فرماندهان ارشد نظامی دیده شدند. از سوی دیگر، رسانههای بینالمللی حضور نداشتن آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی در مراسم عمومی را مورد تحلیل قرار دادند. تحلیلگران تاکید کردند که این تصمیم، ناشی از پروتکلهای دقیق و هوشمندانه امنیتی در شرایط حساس پس از جنگ و آتشبس شکننده است تا هرگونه فرصت سوءاستفاده یا اقدامات ترور نفوذی دشمن صهیونیستی علیه کادر رهبری جدید به طور کامل خنثی شود. این غیبت مدبرانه، نمادی از عقلانیت دفاعی و حفظ ارکان فرماندهی عالی کشور در شرایط صلح مسلح قلمداد شد.
همزمانی حماسه مصلی با جشنهای واشنگتن به روایت رسانه چینی
خبرگزاری رسمی شینهوای چین در گزارشی عمیق و تحلیلی، به همزمانی نمادین و تقابلی آیینهای تهران با روز استقلال آمریکا در ۱۳ تیر پرداخت. در حالی که پایتخت ایران غرق در سوگ حماسی و وداع با رهبر شهید خود بود، در واشنگتن دونالد ترامپ در سخنرانی پیروزمندانهای تلاش میکرد تا جنگ علیه ایران را به عنوان یک دستاورد نظامی بزرگ برای مصرف داخلی توصیف کند و ادعا کرد که به ایران فرصتی کوتاه برای تشییع داده است.
شینهوا با نقد این لحن متکبرانه نوشت که این سخنان نهتنها مردم ایران را مرعوب نساخته، بلکه خشم عمومی را علیه سیاستهای خصمانه آمریکا دوچندان کرده است. این خبرگزاری به نقل از بانوی خانهداری که از اصفهان برای شرکت در تشییع به تهران آمده بود، نوشت: «آنها رهبر ما را مظلومانه به شهادت رساندند و ما تا احقاق حق کامل خود آرام نخواهیم نشست.» شینهوا در نهایت، نتیجه گرفت که این رویارویی عاطفی و تقویمی نشان میدهد ترور رهبر انقلاب نهتنها ثبات سیاسی ایران را متزلزل نکرده، بلکه همبستگی ملی را در برابر تهدیدات خارجی به اوج رسانده است.
تجلی همبستگی بینالمللی و دیپلماسی نمادین قرآنی
شبکه خبری الجزیره با تمرکز بر ابعاد بینالمللی این رویداد، حضور هیاتهای بلندپایه از حدود صد کشور جهان را به عنوان شکست آشکار کارزار انزوای دیپلماتیک آمریکا ارزیابی کرد. بر اساس گزارش الجزیره، واشنگتن با هدایت مستقیم مارکو روبیو، وزیر امور خارجه خود (در ابلاغیه محرمانه پنجم تیر)، تلاش گستردهای را به کار بست تا مانع حضور فرستادگان رسمی کشورها در تهران شود و تهدید به قطع کمکهای توسعهای کرد. با این حال حضور مقامات ارشدی چون دیمیتری مدودف از روسیه، ههوی از چین و شهباز شریف نخستوزیر پاکستان و فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان نشان داد که جایگاه راهبردی ایران تزلزلناپذیر است.
الجزیره همچنین به یک نوآوری نمادین و معنادار در جریان استقبال از فرستادگان خارجی اشاره کرد که بازتاب فراوانی داشت؛ یعنی تلاوت هوشمندانه آیات متناسب با مواضع دیپلماتیک هر کشور. برای گروههای مقاومت و نمایندگان کشورهای همسو، آیاتی در تایید وفای به عهد و پایداری قرائت شد. اما در زمان حضور فرستادگان برخی دولتهای محافظهکار منطقه که متمایل به غرب هستند، قاریان به تلاوت آیاتی از سوره آلعمران پرداختند که میفرماید «تحقیقا برای شما در دو گروهی که با هم روبهرو شدند، نشانهای [از قدرت خدا و حقانیت نبوت پیامبر] بود، گروهی در راه خدا میجنگیدند و گروه دیگر کافر بودند، که اهل ایمان را به چشم خویش دو برابر میدیدند [به همین خاطر شکست خوردند] و خدا هر که را بخواهد با یاری خود تایید میکند؛ مسلما در این عبرتی برای دارندگان بصیرت است.» (آیه ۱۳ آلعمران) این اقدام هنرمندانه نشان داد که تهران حتی در اوج سوگ ملی، پیامهای استراتژیک و دقیقی را به همسایگان خود مخابره میکند.
تلاش ناکام شبکههای معاند برای حاشیهسازی
در کنار بازتابهای وسیع بینالمللی که عظمت حضور مردم را به نمایش گذاشتند، بخشی از رسانههای فارسیزبان معاند نظیر ایران اینترنشنال و بازتابهای انتقادی برخی رسانههای غربی بر این محور میچرخید که با تمرکز بر حواشی معیشتی و مسائل مالی، ابعاد حماسی این رویداد ملی را تحتالشعاع قرار دهد. این شبکهها با بزرگنمایی هزینههای سازماندهی موکبها و ایستگاههای صلواتی در مسیرهای تشییع پایتخت، تلاش کردند تا ادعای مشارکت مادی برخی صنایع خودروسازی یا ارگانهای دولتی را برجسته سازند و آن را در تقابل با چالشهای معیشتی نظیر تغییرات قیمت نان قرار دهند. از سوی دیگر، رادیو عمومی ملی آمریکا (NPR) با اتخاذ رویکردی مشابه، تلاش کرد با مصاحبه با معدود صداهای زاویهدار و مخالف در پایتخت، تصویری دوقطبی از فضای پساجنگ ایران پدید آورد. این رسانهها با استناد به ویدئوهای غیررسمی در شبکههای اجتماعی، درصدد بودند تا افکار عمومی جهان را از تصویر اصلی که مصلای لبریز از جمعیت و خیابانهای مملو از میلیونها سوگوار بود، منحرف سازند.
با این حال، به اذعان ناظران بیطرف و گزارشهای بیش از ۳۰۰ خبرنگار خارجی که به صورت رسمی در تهران حضور داشتند، انضباط کامل حاکم بر مراسم، آرامش حاکم بر پایتخت تحت تدابیر دقیق نیروهای امنیتی و حضور داوطلبانه اقشار گوناگون مردم، تمامی این ادعاهای حاشیهای را عملا بیاثر ساخت و نمای بیرونی کشور را به عنوان ملتی منسجم، صبور و پایدار در برابر تجاوز خارجی تثبیت کرد.
تثبیت سقف مقاومت در پای میز مذاکرات
آیینهای شکوهمند تشییع پیکر مطهر رهبر شهید انقلاب که از تهران تا قم، کربلای معلی و مشهد مقدس را دربر میگیرد، پیام صریح و روشنی را به اتاقهای فکر در واشنگتن و تلآویو صادر میکند. این حضور بیسابقه میلیونی مردمی، پشتوانه عظیمی را برای تیم دیپلماتیک ایران به ریاست محمدباقر قالیباف در آستانه دور سوم مذاکرات صلح دوحه پدید آورد. رسانههای بینالمللی متفقالقولند که پس از این نمایش قدرت بینظیر خیابانی، هرگونه انتظار غرب برای عقبنشینی یا انعطاف یکجانبه ایران در خصوص کنترل تنگه هرمز یا شروط تحمیلی دیگر کاملا منتفی است؛ چرا که افکار عمومی و ارکان دفاعی کشور با تکیه بر این «میراث سرخ»، سقف دیپلماتیک پایداری را ترسیم کردهاند که فراتر از آن معاملهپذیر نخواهد بود. ایران رهبر خود را با تکریم تاریخی به خاک سپرد اما روح ایستادگی و اقتدار برآمده از میراث ایشان همچنان مسیر آینده کشور را روشن نگه خواهد داشت.
نظر شما