آگاه: در میان نظامهای پزشکی سنتی جهان، طب ایرانی و آیورودا از نمونههای شناخته شدهاند که هرکدام تاریخی طولانی دارند و در سالهای اخیر تلاشهایی برای معرفی، پژوهش، استانداردسازی و پیوند دادن آنها با نظام سلامت مدرن انجام شده است. هندوستان اما در این میان یک گام دیگر نیز برداشته و آیورودا را به بخشی از تصویر فرهنگی و گردشگری خود تبدیل کرده است.
آیورودا از دو واژه سانسکریت «آیور» به معنای زندگی و «ودا» به معنای دانش گرفته شده و به معنای «دانش زندگی» است. این نظام هزاران سال پیش در شبهقاره هند شکل گرفته و ریشههای آن در وداها «دانشها» دیده میشود. در نگاه سنتی، آیورودا فقط برای درمان بیماری نیست بلکه بر حفظ سلامت فرد سالم، پیشگیری، نظم روزانه، خواب، گوارش و ایجاد تعادل میان جسم، ذهن و روح تاکید دارد. طب سنتی را میتوان مجموعهای از دانشها، مهارتها و شیوههای درمان و حفظ سلامت دانست که در طول نسلها در جوامع مختلف شکل گرفته است. این دانشها معمولا با شناخت گیاهان دارویی، تغذیه، سبک زندگی، روشهای تشخیصی و درمانی و توصیههایی برای حفظ تندرستی همراه بودهاند.
در ایران نیز طب سنتی ایرانی سابقهای طولانی دارد و امروزه در قالب طب ایرانی و مکمل در ساختار رسمی سلامت کشور دنبال میشود. آموزش دانشگاهی، فعالیت متخصصان، مراکز ارائه خدمات و تلاش برای پژوهش و ساماندهی این حوزه، بخشی از روندی است که در سالهای اخیر دنبال شده است.
اما نکته مهم اینجاست که قرار نیست طب سنتی در برابر پزشکی نوین قرار گیرد. این نگاه میتواند نقطه اتصال طب سنتی با گردشگری نیز باشد زیرا گردشگری سلامت در جهان تنها به سفر برای دریافت یک عمل یا درمان پزشکی محدود نمیشود و حوزههایی مانند تندرستی، مراقبت پیشگیرانه، تغذیه، آرامش و تجربه شیوه زندگی نیز در آن اهمیت پیدا کردهاند. هند سالهاست تلاش میکند آیورودا را نه فقط به عنوان یک نظام سنتی سلامت، بلکه به عنوان بخشی از میراث فرهنگی خود در جهان معرفی کند. روز آیورودا از سال ۲۰۱۶ هرسال به ابتکار دولت هند برگزار میشود و هدف آن افزایش آگاهی درباره این نظام و ظرفیتهای آن در زمینه پیشگیری از بیماریها و ارتقای تندرستی است. در سال ۲۰۲۶ نیز یازدهمین روز آیورودا با شعار «آیورودا برای فردایی سالمتر» برگزار شد. در سالهای اخیر، دولت هند همزمان با معرفی آیورودا، بر پژوهش، استانداردهای کیفیت، آموزش متخصصان، مقررات و ایجاد چارچوبهای قابل شناسایی در سطح بینالمللی تاکید کرده است.
طبق آماری که ویشوش نگی، سفیر هند در تهران در مراسم روز ملی آیورودا ارائه کرد، ارزش اقتصاد آیورودا از ۲.۸۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ به ۴۳.۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ رسیده است. او همچنین به انتشار «نقشه راه راهبردی برای جهانیسازی آیورودا» از سوی نیتی آیوگ در ژوئیه ۲۰۲۶ اشاره کرد؛ نقشهای که بر پژوهش، آموزش، صادرات، استانداردهای کیفیت، همکاری بینالمللی و همسوسازی مقررات تاکید دارد. این مسیر نشان میدهد که هند تلاش دارد میان یک میراث پزشکی کهن و نیازهای امروز در حوزه سلامت، پژوهش و بازارهای بینالمللی ارتباط برقرار کند.
در همین چارچوب، بخش فرهنگی سفارت هند در تهران روز ۲۳ سپتامبر مراسمی را به مناسبت روز ملی آیورودا برگزار کرد مراسمی که در آن پزشکان، دیپلماتها، نمایندگان رسانهها و فعالان حوزه طب سنتی گرد هم آمدند و در کنار معرفی آیورودا، درباره طب ایرانی و زمینههای همکاری دو کشور نیز سخن گفتند.
ویشوش نگی، سفیر هند در تهران، در این مراسم بر ظرفیت ایران و هند برای همکاری در حوزههای طب سنتی و نوین، داروسازی و گردشگری تاکید کرد. او گفت هند علاقهمند است ایران را به یکی از مراکز مهمی تبدیل کند که در آن سنتهای مرتبط با سلامت و تندرستی، از جمله یوگا و آیورودا، معرفی و اجرا شوند.
به گفته سفیر هند، زندگی امروز پیچیدهتر شده و انسان در معرض عوامل متعددی قرار دارد که با بدن و فرهنگ او بیگانه است. از نگاه او، شیوههای زندگی سالم که شامل یوگا، آیورودا و هومیوپاتی میشود، میتواند به ایجاد تعادل در بدن و دستکم فراهم کردن زمینهای برای سبک زندگی سالم از نظر ذهنی کمک کند. نگی در عین حال تاکید کرد که همکاریهای مورد نظر هند در ایران باید با همکاری دولت ایران و در چارچوب قوانین و مقررات موجود انجام شود و یکی از ماموریتهای مهم او بررسی راههای افزایش همکاری در حوزه سلامت است.
داروسازی، ضلع دیگر همکاری
بخش دیگری از سخنان سفیر هند به همکاری دارویی دو کشور اختصاص داشت. او با اشاره به حضور شرکتهای هندی در نمایشگاه ایرانفارما گفت: همکاری میان ایران و هند در حوزه داروسازی وجود دارد و در صورت بهبود شرایط ژئوپلیتیکی، ظرفیت توسعه این روابط بیشتر خواهد شد. به گفته نگی، صادرات مواد اولیه دارویی به ایران، آموزش، تبادل تخصص فنی میان متخصصان سلامت دو کشور و همکاری در تحقیق و توسعه از جمله زمینههایی است که میتواند در آینده مورد توجه قرار گیرد. سفیر هند همچنین به همکاری دو کشور در دوران کرونا اشاره کرد و گفت: هند در آن دوره یک میلیون دوز واکسن به ایران ارسال کرد موضوعی که به گفته او نشاندهنده وجود اعتماد میان دو کشور است.
حلقه اتصال سلامت و فرهنگ
نگی گردشگری را یکی از حوزههای مهم برای توسعه روابط ایران و هند دانست و گفت: نخستوزیر هند، تجارت، گردشگری و فناوری را سه حوزه مهم در تعامل با کشورهای دوست تعیین کرده است. او درباره کاهش تعداد گردشگران ایرانی ورودی به هند در سالهای اخیر نیز گفت: این کاهش ممکن است به شرایط ژئوپلیتیکی یا وضعیت اقتصادی مربوط باشد و هند علاقهمند است شمار گردشگران ایرانی را به سطح گذشته و حتی بالاتر برساند.
سفیر هند از بررسی راههایی برای تسهیل صدور روادید، سادهسازی فرآیندها و منطقیتر کردن هزینههای ویزای گردشگری خبر داد و گفت: هند تلاش میکند ایرانیان را با طیف گستردهتری از ظرفیتهای گردشگری این کشور آشنا کند. در این میان، آیورودا نیز جای خود را پیدا میکند. به گفته سفیر، ظرفیتهایی مانند آیورودا میتوانند در کنار آموزش مدرن، هنرها و دیگر فعالیتهای فرهنگی، به یکی از عوامل جذب گردشگران ایرانی به هند تبدیل شوند. او تاکید کرد که این پیوند فرهنگی میتواند در نهایت به افزایش جریان گردشگری میان دو کشور کمک کند و هند در حال بررسی اکوسیستم و زیرساختهای گردشگری برای آسانتر شدن سفر ایرانیان به این کشور است.
گردشگری تندرستی، راهی برای جذب گردشگر
گردشگر تنها برای دیدن جاذبههای تاریخی و طبیعی سفر نمیکند بلکه میتواند با بخشی از شیوه زندگی و دانش سنتی هر کشور یا منطقهای نیز آشنا شود. یوگا، تغذیه و برخی تجربههای مرتبط با تندرستی، در کنار جاذبههای فرهنگی و هنری، بخشی از تجربه سفر هستند. از همین زاویه، طب سنتی میتواند از یک موضوع صرفا درمانی فراتر رود و به یکی از مؤلفههای گردشگری فرهنگی و سلامت تبدیل شود البته توسعه چنین ظرفیتی نیازمند چارچوبهای حرفهای، کیفیت، آموزش و ضوابط روشن است.
در ایران نیز این ظرفیت وجود دارد تا از آن استفاده شود. در ایران میتوان با استفاده از روشهای طب سنتی که الگوی آن به شیوههای استاندارد در جهان شناخته شده است برای جذب گردشگران معرفی شود. به سراغ گیاهان دارویی و شناخت آنها در مناطق طبیعی رفت و در محیطی آرام و با امکانات محلی و بومگردی برای گردشگران تجربه یک روز سفر برای تندرستی ایجاد کرد. در کنار این سفرها میتوان افراد را از نظر سلامتی ارزیابی وغذاهای محلی مناسب برای آنها تدارک دید. از روشهای مراقبتی ذهن و بدن بهره برد و به مناطق دیدنی در اطراف مراکز اقامتی رفت. همچنین میتوان برای پذیراییهای میان وعده از دمنوشهای طبیعی و خوراکهای محلی متناسب با ذائقه افراد استفاده کرد. اقدامی که هندیها هم انجام میدهند آنها البته از موضوع یک گردشگری سلامت فراتر رفته و بیمارستانهایی را تجهیز کردهاند که در کنار اقدامات درمانی برای هر فرد امکانات اقامتی و تفریحی و رواندرمانی و طب سنتی هم در نظر میگیرند.
آیورودا در مسیر جهانی شدن
مسیر آیورودا البته فقط به روابط دوجانبه ایران و هند محدود نمیشود. هند تلاش کرده این نظام سنتی را در چارچوب گستردهتر طب سنتی، مکمل و تلفیقی در سطح جهانی مطرح کند. سفیر هند، به نقش سازمان جهانی بهداشت در حوزه طب سنتی و برگزاری دومین اجلاس جهانی این سازمان درباره طب سنتی در دهلینو، در دسامبر ۲۰۲۵، اشاره کرده است. موضوعاتی مانند شواهد علمی، ادغام در نظام سلامت، تنظیم مقررات، تنوع زیستی، دانش بومی، مالکیت فکری و نوآوری از جمله محورهای این اجلاس عنوان شدهاند.
در واقع، چالش امروز آیورودا فقط معرفی آن به جهان نیست بلکه موضوعاتی مانند تولید شواهد علمی، استانداردسازی، آموزش متخصصان، کیفیت محصولات و خدمات و ایجاد چارچوبهای مقرراتی روشن نیز مطرح است. همین موارد در نقشه راه جهانیسازی آیورودا که در ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر شده، مورد تاکید قرار گرفتهاند. در ایران پیوند میان طب سنتی و گردشگری میتواند موضوعی قابل توجه باشد. ایران علاوه بر پیشینه طولانی طب ایرانی، از ظرفیتهای گستردهای در حوزه گیاهان دارویی، غذاهای محلی، شیوههای سنتی زندگی و دانش بومی برخوردار است عناصری که در صورت برنامهریزی و ارائه حرفهای میتوانند در کنار جاذبههای تاریخی و طبیعی، بخشی از تجربه گردشگر را شکل دهند. تجربه هند نشان میدهد که یک میراث سنتی زمانی میتواند به یک ظرفیت بینالمللی تبدیل شود که فقط به روایت گذشته اکتفا نکند و همزمان به پژوهش، آموزش، کیفیت، استاندارد، ایمنی و چارچوبهای قانونی توجه داشته باشد. در این میان، آنچه در مراسم سفارت هند در تهران مطرح شد، فقط معرفی یک نظام پزشکی سنتی نبود؛ گفتوگویی بود میان دو کشور درباره میراث درمانی، سلامت، داروسازی و گردشگری.
آیورودا برای هند بخشی از میراث فرهنگی و نظام دانشی این کشور است و اکنون تلاش میشود این میراث با پژوهش و استانداردهای جدید پیوند بخورد. در ایران نیز طب ایرانی میراثی قدیمی است که در ساختار رسمی سلامت کشور دنبال میشود. حالا روز جهانی گردشگری میتواند فرصت دیگری برای طرح این پرسش باشد که آیا گردشگر آینده فقط برای دیدن بناها و طبیعت سفر میکند یا برای تجربه شیوه زندگی و میراث دانشی یک ملت نیز راهی مقصد میشود؟
تجربه هند نشان میدهد که پاسخ به این پرسش میتواند به حوزههایی مانند آیورودا، یوگا و گردشگری سلامت نیز برسد؛ حوزهای که در صورت توسعه مسئولانه، میتواند همزمان بخشی از میراث فرهنگی، سلامت و اقتصاد گردشگری یک کشور باشد. سفیر هند نیز در پایان سخنان خود تاکید کرده است که آینده جهانی آیورودا بیش از گذشته به شواهد علمی، نوآوری، کیفیت، توانمندی حرفهای و جهانی شدن مسئولانه وابسته خواهد بود.
تفاهمنامهای میان ایران و هند
ایران و هند برای توسعه همکاریها در زمینه طب سنتی، یادداشت تفاهمی میان وزارت آیوش هند و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران امضا کردهاند. موضوع همکاری، بر میراث مشترک دو کشور در زمینه درمانهای گیاهی و سنتی استوار شده است. در شانزدهمین نشست وزیران بهداشت کشورهای عضو بریکس که ژوئیه ۲۰۲۶ در چندیگر برگزار شد نیز طب سنتی، مکمل و تلفیقی در دستور کار همکاری کشورها قرار گرفت و بر پژوهش، تولید شواهد علمی، کیفیت و ایمنی تاکید شد.
سفیر هند در گفت وگو با «آگاه»:
درحال بررسی تسهیل صدور روادید گردشگری هستیم
ویشوش نگی، سفیر هند در تهران، با اشاره به اهمیت گردشگری در روابط دو کشور در گفتوگو با «آگاه» بیان کرد: گردشگری موضوعی است که قبلا هم درباره آن با بسیاری از سیاستگذاران ایرانی صحبت کردهام. نخستوزیر هند، تجارت، گردشگری و فناوری را به عنوان سه حوزهای که باید در تعامل با کشورهای دوست دنبال کنیم، مشخص کرده است. وی افزود: گردشگری بخش مهمی برای توسعه روابط است. در سالهای اخیر، تعداد گردشگرانی که از ایران به هند سفر میکنند، تا حدودی کاهش یافته است. این کاهش ممکن است به شرایط ژئوپلیتیکی مربوط باشد یا به وضعیت اقتصادی. ما بسیار علاقهمندیم که حجم گردشگران ورودی به هند از ایران را به سطح قبلی و حتی بالاتر از آن برسانیم. نگی ادامه داد: قصد داریم اقدامات زیادی انجام دهیم. در حال بررسی امکان تسهیل نظام صدور روادید گردشگری، سادهسازی فرآیندها و منطقیتر کردن هزینههای روادید گردشگری هستیم تا ایرانیان برای سفر به هند هزینه کمتری بپردازند. همچنین تلاش میکنیم آنها را با طیف گستردهای از فعالیتها و ظرفیتهای موجود آشنا کنیم. وی اظهار کرد: بسیاری از نهادها و ظرفیتهای موجود در هند، از جمله آیورودا، میتوانند در کنار آموزش مدرن، هنرها و انواع مختلف فعالیتهای هنری، به عنوان یکی از عوامل جذب گردشگران ایرانی به هند عمل کنند. فکر میکنم همه این موارد و این پیوند فرهنگی میان دو کشور، در نهایت موجب افزایش جریان گردشگری از ایران به هند و به همین ترتیب از هند به ایران خواهد شد. سفیر هند در تهران گفت: بنابراین ظرفیت بسیار زیادی وجود دارد. ما در حال بررسی و شناخت اکوسیستم زیرساختهای گردشگری و ایجاد زیرساختهایی هستیم تا ایرانیان بتوانند تا حد امکان به آسانی به هند سفر کنند. وی در ادامه درباره همکاریهای ایران و هند در حوزه سلامت و تندرستی گفت: در حال حاضر کارهای زیادی هست که میخواهیم با ایران انجام دهیم. واقعا میخواهیم ایران را به یکی از مراکز مهمی تبدیل کنیم که در آن بتوانیم سنتهای مرتبط با سلامت و تندرستی، مانند مفهوم یوگا و آنچه در کنار یوگا قرار میگیرد، آیورودا و یک شیوه زندگی بسیار سالم را ترویج و اجرا کنیم.
علیرضا یارقلی، پزشک متخصص طب ایرانی: در طب ایرانی درباره مزاج و عناصر صحبت میشود و در آیورودا نیز مفاهیمی درباره عناصر و ویژگیهای بدن وجود دارد. این مفاهیم کاملا یکسان نیستند، اما شباهتهایی میان آنها وجود دارد که میتواند زمینه گفتوگوی علمی میان متخصصان دو حوزه را فراهم کند. پزشکی ایرانی بهویژه در ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال گذشته با پزشکی و داروسازی هند ارتباط نزدیکی داشته است و مهاجرت شماری از پزشکان و دانشمندان به هند باعث انتقال دانش و آشنایی با داروها و گیاهان هندی شد.
به همین دلیل در بسیاری از داروهای مورد استفاده در طب ایرانی، گیاهان هندی دیده میشود و برخی از این گیاهان در قالب جوارش، روغن یا به صورت خشکشده مورد استفاده قرار گرفتهاند. اگرچه همکاریهای مشترکی میان ایران و هند وجود داشته است، اما در بخش خصوصی و فرهنگی هنوز ظرفیت زیادی برای نزدیکتر شدن دو کشور وجود دارد.
آرمان زرگران، مشاور امور بینالملل مرکز طب ایرانی و مکمل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی: هند، چین و سرزمین پارس از جمله تمدنهایی هستند که نظامهای طب سنتی ریشهداری داشتهاند و توانستهاند این دانش را در طول تاریخ توسعه دهند. ایران و هند از دوران باستان ارتباطات گستردهای داشتهاند و حتی واژههای مشترک بسیاری میان دو زبان وجود دارد. نخستین تفاهمنامه میان ایران و هند در حوزه آیورودا و طب سنتی در سال ۲۰۱۸ امضا شد و پس از آن همکاریهای مشترکی میان دو کشور شکل گرفت.
طی یک دهه گذشته کمیتههای تخصصی مشترکی در حوزه طب سنتی و مکمل تشکیل شده و با وجود برخی چالشهای فنی و بینالمللی، برنامههای علمی و اجرایی متعددی با همکاری دو کشور در حال انجام است. در سطح دانشگاهی نیز پروژههای علمی مشترکی به صورت دوجانبه در حال انجام است و در سطح وزارت بهداشت نیز تلاشهای مختلفی برای توسعه و ادغام رویکردهای طب سنتی و مکمل در نظام سلامت صورت گرفته است.
پائولا آمادئی، سفیر ایتالیا در ایران: من پزشک نیستم و فعالیت علمی در حوزه آیورودا ندارم، اما علاقه زیادی به هند دارم و همین علاقه باعث شد به این کشور سفر کنم. آنچه در هند برای من قابل توجه بود، آرامش موجود در مراکز درمانی و ارتباط نزدیک آنها با طبیعت بود. در مناطقی که از شهرها فاصله دارند، طبیعت حضور پررنگی دارد و ارتباط میان ذهن، انسان و طبیعت به شکل ملموسی دیده میشود.
نخستین سفرم به هند حدود ۲۵ سال پیش انجام شده و در یکی از سفرهای اولیه به ایالت کرالا با آیورودا آشنا شدم.
در سفرهای مختلف خود به هند تلاش کردم از مراکز آیورودا بازدید کنم و از برخی برنامههای مرتبط با درمان، رژیم غذایی و یوگا بهره ببرم.
آنچه بیش از همه در آیورودا برایم قابل توجه بوده، توجه به ارتباط میان جسم و ذهن و همچنین رابطه انسان با طبیعت است.
در زندگی پرشتاب امروز، اختصاص زمانی برای مراقبت از خود و انجام فعالیتهای سالم اهمیت ویژهای دارد.
سهراب دهقان، پزشک و کارشناس آیورودا و طب سنتی ایرانی: ریشههای آیورودا به حدود سه هزار سال پیش بازمیگردد، در متون کهن این نظام موضوعاتی مانند سبک زندگی، طبیعت، نجوم و هنر مورد توجه قرار گرفته است.
یکی از متون مهم آیورودا حدود ۲۵۰۰ سال پیش توسط حکیمی به نام «چاراکا» نوشته شده و همچنان در مباحث مرتبط با درمان و مدیریت بیماریها مورد توجه قرار دارد.
در این نظام موضوعاتی مانند نحوه ورزش کردن، نوع تغذیه، مدیریت اضطراب و سبک زندگی مورد توجه قرار دارد و استفاده از گیاهان و منابع طبیعی نیز جایگاه مهمی دارد.
امیدوارم روزی بیمارستانهای طب سنتی داشته باشیم و بتوانیم خدمات درمانی را در این مراکز ارائه کنیم. در ایران پژوهشگران توانمندی در حوزه طب ایرانی فعالیت میکنند و میتوان از این ظرفیت برای توسعه پژوهشهای مشترک استفاده کرد.
نظر شما