آگاه: در میان تمامی وجوه شگفتانگیز زیست علمی و فلسفی او، مواجههاش با جلالالدین محمد بلخی فصلی یگانه و بیبدیل در تاریخ اندیشه معاصر رقم زد. علامه با نگارش دوره سترگ «تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی»، جلالالدین را از تصوف صرف و انزواگرای خانقاهی به صحنه عینی حیات بشری کشاند و پلی استوار میان عقلانیت مدرن و شهود عرفانی بنا نهاد؛ پلی که هنوز پس از سالها، شاهراه نجات انسان از بحران معناست.
برای فهم مردی که سالها بعد روبهروی متفکرانی چون برتراند راسل ایستاد و با ارنست فیشر و روژه گارودی به گفتوگو نشست، باید به سال ۱۳۰۴ در محله راسته کوچه تبریز بازگشت. کودکی در خاندانی با اصالت اما به غایت ساده و تهیدست متولد شد؛ پسری که در چشمانش برقی از اشتیاقی نامتعارف و مهارنشدنی موج میزد. مادرش سیده بلقیس، نخستین زمزمههای معرفت را در جانش نشاند و مکتبخانه تبریز، آغازی شد بر تشنگی بیپایان روحی که هرگز در حصارهای سنتی آرام نگرفت.
محمدتقی خیلی زود تبریز را به مقصد تهران و مدرسه مروی ترک کرد و از آنجا راهی قبله علم جهان تشیع، نجف اشرف شد. سالهای نجف برای او تنها صرف تدقیق در اصول فقه و فقه جواهری نشد، هرچند که در جوانی به درجه اجتهاد رسید و اساتیدی چون آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی، میرزای نائینی، سید عبدالهادی شیرازی و آقا ضیاء عراقی را درک کرد. اما تفاوت بنیادین جعفری جوان با خیل طلاب همعصرش، در نوع نگاه او به هستی نهفته بود. او در کنار ورق زدن کتب فقهی، در علوم جدید، ریاضیات، فیزیک نوین و فلسفه غرب غرق شد. او فیزیک انیشتین، نظریه تکامل، نسبیت و متون کانت و دکارت را در همان حجرههای نمور و پرحرارت نجف با ولع خواند.
علامه دریافته بود که درد انسان معاصر، جهل به احکام جزئی نیست؛ بحران انسان معاصر بحران هویت، مسخ معنا و تنهایی اگزیستانسیال در جهان صنعتی و ماشینزده است. او با چنین توشهای و با کولهباری از پرسشهای بنیادی درباره انسان، به ایران بازگشت تا فیلسوف دردهای زنده زمانه خویش باشد، نه راوی فرمولهای انتزاعی و بیروح.

پیوند برهان و لبخند
تصویری که جامعه ایران از علامه جعفری در حافظه دارد، تابلویی بیبدیل از تلفیق عمق فلسفی و سادگی کودکانه است. خانهاش در میدان خراسان تهران، پناهگاه هر جویندهای بود؛ از دانشجوی مارکسیست سرگردان تا استاد دانشگاه سوربن، از جوان مشتاق تا فقیه سنتی. در سیمای او اثری از نخوت فیلسوفانه نبود. لهجه شیرین ترکی، شوخطبعیهای نغز، تواضع شگفت و نگاه نافذی که تا عمق جان مخاطب نفوذ میکرد، از او متفکری مردمی ساخت که فلسفه را از زبان تخصصی و ثقیل به متن زندگی و کوچه و بازار میآورد.
نظریه محوری علامه، حیات معقول بود. او تمام عمر کوشید تا نشان دهد زندگی انسان تنها در حیات طبیعی حیوانی و چرخدندههای معاش و سود خلاصه نمیشود. او حیات معقول را چنین تعریف میکرد: «حیاتی تکاملی و آگاهانه که در آن، نیروها و استعدادهای درونی انسان با هدایت عقل سلیم و وجدان پاک، در جهت نیل به ارزشهای والای اخلاقی و الهی شکوفا میشود.» از دیدگاه او، علم بریده از اخلاق، توحشی مدرن و فلسفه بریده از تعهد، لفاظی محض بود. اما علامه برای تبیین و تجسم عینی این حیات معقول، محتاج یک آینه تمامنما بود؛ آینهای که بتواند روح انسان را در ژرفترین ابعادش بازتاب دهد و آن آینه، چیزی جز مثنوی معنوی مولانا نبود.
رهایی از غبار تقدسمآبی و خانقاهنشینی
ورود علامه جعفری به ساحت مثنویپژوهی در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، تصمیمی متهورانه و حتی تا حدی پرخطر بود. در آن روزگار، حوزه سنتی به دلیل پارهای تمایزات کلامی و تاریخی، نگاهی سرشار از احتیاط، تردید و گاه نفی به مولوی و تصوف داشت؛ در محافل دانشگاهی نیز مثنوی بیشتر از منظر ادبی، زبانشناختی، نسخهشناسی یا زیباییشناسی فرمی مورد بررسی قرار میگرفت. در این میان، جریانهای صوفیانه نیز مثنوی را درون دایره بستهای از اصطلاحات ذوقی و تاویلات غریب و غیر پاسخگو حبس کرده بودند.
علامه جعفری در میان این سه جریان، راه چهارمی گشود. او نه مولانا را به اتهام صوفیگری طرد کرد، نه در برابر او تسلیم کورکورانه شد و نه به زیباییهای ظاهری الفاظ و صور بسنده کرد. او به مثنوی به چشم یک دایرهالمعارف روانشناسی و انسانشناسی وجودی نگریست. علامه دریافت که ابیات جلالالدین، پژواک ضربان قلب انسانی است که از نیستان حقیقت بریده و در تنگنای عالم ماده در جستوجوی اتصال دوباره است.
او مولانا را نه یک شاعر صوفیمسلک منزوی، بلکه یک متفکر سترگ، دردمند و آیندهنگر میدید که از سده هفتم هجری پیامی رهاییبخش برای انسان مضطرب و از خودبیگانه قرن بیستم دارد. به همین دلیل بود که علامه سالهای طولانی از پربارترین دوران حیات فکری خود را وقف بازخوانی، کالبدشکافی و تدوین اثری کرد که تبدیل به یکی از ماندگارترین شاهکارهای تفسیری تاریخ فرهنگ ایران شد: مجموعه عظیم ۱۵ جلدی «تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی.»
سمفونی عقل، شهود و علم جدید
شاهکار علامه در مواجهه با مثنوی، ویژگیهایی منحصربهفرد دارد که آن را از تمامی شروح پیشین متمایز میسازد. واژه «نقد» در عنوان کتاب، نه یک تعارف ادبی، بلکه یک متدولوژی دقیق علمی بود. علامه هرگز مرعوب هیبت هیچ اندیشمندی، حتی مولوی، نمیشد. او با صراحت و ادب علمی، هر جا که برداشتهای جلالالدین را با مبانی عقلانی محکم، آیات قرآن یا روایات اصیل ناسازگار میدید، نقد میکرد؛ از جمله در برخی مباحث مربوط به جبر و اختیار یا پارهای تمثیلات که از دیدگاه جامعهشناختی یا اخلاقی چالشبرانگیز بودند.
اما ویژگی درخشان این تفسیر، رویکرد تطبیقی و چندرشتهای آن بود:
۱. پل زدن میان مثنوی و علم روز: علامه ابیات مولانا را در روشنایی فیزیک کوانتوم، زیستشناسی، روانشناسی عمقی فروید و یونگ و نظریات اگزیستانسیالیستی سارتر و کییر کگور بازخوانی میکرد. وقتی مولانا میسرود: «این جهان کوه است و فعل ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا»، علامه تنها به تمثیل پژواک بسنده نمیکرد؛ او قوانین فیزیک، بازگشت انرژی و تاثیرات کارمایی و اخلاقی اعمال در نظام کیهانی را پیش چشم مخاطب مینشاند.
۲. انسانشناسی تطبیقی: در این شرح سترگ، مثنوی با نمایشنامههای شکسپیر، رمانهای داستایوفسکی و تولستوی، اعترافات آگوستین، افکار کانت، هگل و پاسکال مقایسه میشود. علامه نشان میدهد که چگونه مولانا سدهها پیش از آنکه متفکران غربی به روانشناسی ناهشیار، تضادهای درونی روان یا بحران از خودبیگانگی برسند، لایههای پنهان روان انسانی را با ظرافت روانکاوانه شکافته است.
۳. عینیتبخشی به مفاهیم انتزاعی: علامه عرفان را از آسمان بیارتباط با زمین، به زمین پر از مسئله انسان مدرن فرود آورد. از نگاه او، فنا به معنای عدم و انفعال نبود، بلکه عبور از خودخواهیهای فردی برای رسیدن به کنشگری خالصانه در جامعه بود. او نشان داد که عشق مولوی، نیرویی محرک برای ساختن جامعهای عادلانهتر و اخلاقیتر است، نه تخدیر و بیتفاوتی نسبت به رنجهای خلق.
مولویپژوهی در ترازوی گفتوگوی تمدنها
یکی از ثمرات شگفت تفسیر مثنوی علامه، آغاز یک گفتوگوی فکری عمیق میان شرق و غرب بود. وقتی متفکران و شرقشناسان غربی با نگاه علامه به مولانا مواجه شدند، دریافتند که اسلام و فرهنگ ایرانی دارای یک ظرفیت عقلانی و شهودی زنده است که نهتنها کهنه نشده، بلکه پاسخهای بنیادینی برای بحرانهای معاصر دارد.
مکاتبات علامه با فرانتس روزنتال، شرقشناس برجسته و گفتوگوهای پرحرارت او با مستشرقانی که به دیدارش میآمدند، اثبات کرد که مثنوی میتواند زبان مشترک گفتوگوی تمدنها باشد. علامه به جهان نشان داد که جلالالدین را نباید در رقص سماع و اشعار شورانگیز رمانتیک خلاصه کرد؛ مولانا یک معمار بزرگ اندیشه است که نقشهای جامع برای نجات هویت انسانی از چنگال مادهگرایی و نهیلیسم ترسیم کرده است. علامه با این تفسیر، به جهان ثابت کرد که تفکر اسلامی در بطن خود صاحب فلسفهای پویا و ارگانیک است که از دیالوگ با هیچ مکتبی در جهان هراس ندارد.
زنده بودن در عصر سرگشتگی
علامه محمدتقی جعفری در ۲۵ آبان ۱۳۷۷ خورشیدی رخت از این جهان خاکی بربست، اما طنین اندیشه و میراث معرفتی او همواره زنده است. در روزگاری که ما زندگی میکنیم؛ عصر شتاب، سطحینگری دیجیتال، دادههای انفجاری و فقر مزمن معنا، نیاز به رویکرد علامه جعفری به مراتب بیش از گذشته احساس میشود.
امروز که انسانها میان چرخدندههای روزمرگی، اضطرابها و سرگشتگیهای فلسفی دستوپا میزنند، بازگشت به آن نگاه جامع، درمانبخش است؛ نگاهی که انسان را نه یک ماشین بیولوژیک و نه فرشتهای فارغ از رنجهای مادی، بلکه ترکیبی شگفت از خاک و افلاک میداند. مثنویپژوهی علامه جعفری به ما آموخت که چگونه میتوان بر ریشههای سنت و حکمت دینی ایستاد، با شجاعت به افقهای اندیشه غرب نگریست، پنجرهها را به روی علم نوین گشود و همزمان، شعله عشق و شهود را در جان روشن نگه داشت.
علامه جعفری در آخرین لحظات حیات نیز چشم به افقهای دوردست معنا دوخته بود. او تجسم عملی آن بیتی بود که بارها در شرحهایش زمزمه کرده بود:
«بار دیگر کی رهم زان بعد مرگ؟ / تا سر آرم از میان چرخ و برگ...»
او رفت، اما حیات معقول و تفسیر روشنگرانهاش از مثنوی، همچنان مانند فانوس دریایی استواری در طوفانهای فکری جهان معاصر، مسیر رسیدن به کرامت، انسانیت و جاودانگی را نشان میدهد.
نظر شما