آگاه: سرگذشت الفبا در جمهوری آذربایجان از همین منظر خواندنی است. سرزمینی که در کمتر از یک قرن، خط رسمی زبان ترکی آذربایجانی در آن از عربی به لاتین، سپس به سیریلیک و بار دیگر به لاتین تغییر کرد. هر تغییر، با وعدهای تازه همراه بود؛ گاهی گسترش سواد، گاهی نوسازی جامعه و زمانی تثبیت هویتی مستقل. با این حال، ماجرای این دگرگونیها فقط تاریخ تغییر حروف نیست. در پس آن، داستان جامعهای قرار دارد که میراث ایرانی، فرهنگ ترکی، تجربه حاکمیت روسیه و سیاستهای شوروی، هر یک در ساختن هویت امروزش سهم داشتهاند.
در شماره پیشین این روایت، به سراغ ریشههای فرهنگی جمهوری آذربایجان رفتیم و کوشیدیم نشانههای پیوند تاریخی این سرزمین با فرهنگ ایران را در زندگی امروز مردم آن جستوجو کنیم؛ از جایگاه شاعران فارسیزبانی چون نظامی گنجوی و خاقانی شروانی تا آیین نوروز، موسیقی مقام، سنتهای مذهبی و مناسبات میان فرهنگ عمومی و سیاستهای رسمی. آنچه در آن بررسی آشکار شد، تداوم میراثی بود که با وجود دگرگونیهای سیاسی و تغییر مرزها همچنان در بخشهایی از زندگی فرهنگی این کشور حضور دارد. این بار اما میخواهیم از زاویهای دیگر به این تاریخ بنگریم و ببینیم تغییر خط، گسترش مطبوعات و شکلگیری هویت ملی جدید، چه تاثیری بر رابطه جمهوری آذربایجان با گذشته فرهنگی خود و ایران گذاشته است.
الفبایی برای آینده، فاصلهای با گذشته
آخوندزاده در زمانهای از اصلاح خط سخن میگفت که روشنفکران ایران و عثمانی نیز در جستوجوی راهی برای خروج از عقبماندگی بودند. او با چهرههایی چون میرزا ملکمخان ارتباط داشت و طرحش را مسئلهای فراتر از قفقاز میدانست. بنابراین اندیشه اصلاح الفبا در آغاز، الزاما تلاشی برای جدایی فرهنگی از ایران نبود؛ بخشی از گفتوگوی گسترده روشنفکران منطقه درباره آموزش، تجدد و آینده جوامع شرقی به شمار میرفت.
اما آنچه در قرن نوزدهم یک پیشنهاد روشنفکری بود، در قرن بیستم به سیاست دولتی تبدیل شد. در سال ۱۹۲۶، باکو میزبان نخستین کنگره ترکشناسی بود؛ نشستی که در آن مسئله خط مشترک و تغییر الفبا جایگاه مهمی داشت. جمهوری سوسیالیستی آذربایجان از ابتدای سال ۱۹۲۹ گذار رسمی به لاتین را عملی کرد، اما تنها یک دهه بعد، در دوره استالین، خط سیریلیک جای آن را گرفت. این تغییر دوم معنایی فراتر از آسانتر شدن خواندن و نوشتن داشت. در فضای سیاستهای شوروی، خط سیریلیک به تقویت پیوندهای فرهنگی و اداری با مرکز قدرت کمک میکرد و ارتباط مستقیم نوشتاری با جهان خارج از شوروی، بهویژه ترکیه و جوامع دارای خط عربی، دشوارتر میشد. پس از استقلال در سال ۱۹۹۱ نیز بازگشت به لاتین، این بار نشانهای از فاصله گرفتن از میراث سیاسی شوروی و بازتعریف جایگاه جمهوری تازه استقلالیافته بود.
البته تغییر خط را نمیتوان فقط با پیامدهای منفی آن توضیح داد. اصلاح الفبا میتوانست آموزش را آسانتر کند و به گسترش سواد یاری رساند. مسئله این بود که هر نسل، برای خواندن بخشی از میراث مکتوب نسل پیش از خود، به آموزشی تازه نیاز پیدا میکرد. کتابی که روزگاری خواندنش امری عادی بود، ممکن بود چند دهه بعد برای جوانان همان سرزمین به متنی دشوار تبدیل شود. به این ترتیب، دسترسی به گذشته بیش از پیش به بازنویسی، ترجمه و انتخاب نهادهای فرهنگی وابسته میشد.
روزنامهای که پیش از تغییر خط، از تجدد مینوشت
با این همه، داستان نوسازی فرهنگی قفقاز پیش از تغییر الفبا آغاز شده بود. در سال ۱۸۷۵، حسنبیگ زردابی در باکو روزنامهای به نام «اکینچی» منتشر کرد؛ به معنای «کشاورز.» این روزنامه که با خط عربی چاپ میشد، درباره آموزش، دانش، مسائل اجتماعی و ضرورت آگاهی عمومی مینوشت. زردابی حتی برای فراهم کردن حروف چاپی نشریهاش به استانبول رجوع کرده بود.
اهمیت اکینچی در همین تناقض ظاهری نهفته است؛ نشریهای که از ابزار نوشتاری قدیمی استفاده میکرد اما حامل اندیشههای جدید بود. تجربه آن نشان میداد که ورود یک جامعه به جهان جدید لزوما منتظر تغییر الفبا نمیماند. پیش از آنکه دولتها درباره شکل حروف تصمیم بگیرند، نویسندگان و روزنامهنگاران در حال تغییر محتوای گفتوگوهای عمومی بودند.
چند دهه بعد، یکی از اثرگذارترین نمونههای این جریان در تفلیس متولد شد. مجله طنز «ملانصرالدین» در آوریل ۱۹۰۶ به کوشش جلیل محمدقلیزاده منتشر شد و خیلی زود مخاطبانی در قفقاز و ایران پیدا کرد. این مجله با کاریکاتورها و نوشتههای طنزآمیز، خرافات، بیسوادی، نابرابری اجتماعی و رفتار صاحبان قدرت را نقد میکرد. داستان ملانصرالدین از آن جهت اهمیت دارد که نمیتوان آن را در تاریخ فرهنگی یک کشور محدود کرد. علیاکبر صابر، شاعر طنزپرداز اهل شماخی، از چهرههای موثر این نشریه بود. اشعار او در میان مشروطهخواهان تبریز نیز خوانده میشد و برخی سرودههایش درباره تحولات ایران، بازتابی مستقیم در مطبوعات آن سوی ارس داشت. در سال ۱۹۲۱ نیز محمدقلیزاده به تبریز آمد و هشت شماره از ملانصرالدین را در این شهر منتشر کرد. این رفتوآمد، تصویری متفاوت از مناسبات فرهنگی ایران و قفقاز به دست میدهد. اندیشهها تنها از جنوب ارس به شمال آن نمیرفتند. قفقاز نیز به یکی از مسیرهای ورود افکار اصلاحطلبانه، طنز سیاسی و تجربههای نوین روزنامهنگاری به ایران تبدیل شده بود.
باکو؛ شهری که ایرانیان در ساختنش سهم داشتند
اگر مطبوعات بخشی از این پیوند را در جهان اندیشه آشکار میکنند، تاریخ مهاجرت چهره دیگری از آن را نشان میدهد. در اواخر قرن نوزدهم، گسترش صنعت نفت باکو هزاران ایرانی را به سوی این شهر کشاند. بسیاری از آنان از شهرها و روستاهای آذربایجان ایران، اردبیل و مناطق همجوار میآمدند و در میدانهای نفتی، بنادر، راهسازی و ساختمانسازی مشغول کار میشدند.
بر اساس پژوهشهای تاریخی، سهم کارگران ایرانی در صنعت نفت باکو از حدود ۱۱ درصد در سال ۱۸۹۳ به بیش از ۲۹ درصد در سال ۱۹۱۵ رسید. این حضور گسترده، البته همیشه با زندگی مناسبی همراه نبود. بسیاری از مهاجران در مشاغل کمدرآمد فعالیت میکردند و از امنیت شغلی و حمایتهای قانونی کافی برخوردار نبودند.
اما همین کارگران، تنها نیروی کار نبودند؛ حامل تجربههای اجتماعی و سیاسی نیز به شمار میرفتند. در سالهای نزدیک به انقلاب مشروطه، شماری از مهاجران ایرانی در قفقاز با اندیشههای سوسیالدموکراتیک و تشکلهای کارگری آشنا شدند. بخشی از این تجربهها بعدها از مسیر رفتوآمد فعالان سیاسی به ایران منتقل شد. از این منظر، روابط فرهنگی دو سوی ارس را نباید فقط در شعر شاعران یا بناهای تاریخی جستوجو کرد. کارگری که از اردبیل راهی باکو میشد و پس از چند سال به زادگاهش بازمیگشت، ممکن بود با خود تجربهای تازه از زندگی شهری، مناسبات کارگری یا فعالیت سیاسی بیاورد. چنین رفتوآمدهایی، پیوندهایی میساختند که در اسناد رسمی روابط دولتها کمتر دیده میشوند.
نامی تازه و گذشتهای محل اختلاف
در کنار تغییر خط و تحولات اجتماعی، نامگذاری سرزمین نیز به عرصهای برای بازتعریف هویت تبدیل شد. هنگامی که در مه ۱۹۱۸ جمهوری مستقلی در جنوب قفقاز با نام «آذربایجان» اعلام موجودیت کرد، انتخاب این نام واکنشهایی در ایران برانگیخت. آذربایجان پیشتر نام شناخته شده ناحیهای تاریخی در شمال غرب ایران بود و بخشهایی از قلمرو جمهوری جدید، در منابع تاریخی با نامهایی چون اران و شروان شناخته میشدند.
بحث بر سر این نام، فقط اختلافی جغرافیایی نبود. روشنفکران و مطبوعات ایرانی نگران پیامدهای سیاسی آن بودند، در حالی که دولت تازهتاسیس در پی تثبیت نام و هویت ملی خود بود. حتی در جریان جنبش شیخ محمد خیابانی در سال ۱۹۲۰، پیشنهاد نام «آزادیستان» برای آذربایجان ایران، تا اندازهای با مناقشه بر سر نام جمهوری شمال ارس ارتباط داشت. این نمونه نشان میدهد که تاریخ فرهنگی چگونه به موضوعی سیاسی تبدیل میشود. نامها، زبانها و روایتهای تاریخی فقط برای توصیف گذشته به کار نمیروند؛ گاهی وسیلهای برای ساختن تصور تازهای از ملت و سرزمین هستند. با این حال، اختلاف بر سر تفسیر تاریخ نباید موجب نادیده گرفتن واقعیت زندگی مردمی شود که در طول قرنها از فرهنگهای گوناگون اثر پذیرفتهاند.
حافظهای فراتر از حروف و مرزها
امروز برای فهم فرهنگ جمهوری آذربایجان، نه میتوان گذشته ایرانی قفقاز را نادیده گرفت و نه میتوان هویت معاصر این کشور را تنها در چارچوب آن گذشته توضیح داد. فرهنگ این سرزمین در گذر زمان تغییر کرده و در برخورد با سنتهای ترکی، ایرانی، قفقازی، روسی و اروپایی شکل تازهای یافته است.
شاید مهمترین نکته در سرگذشت تغییر الفبا نیز همین باشد. حروف میتوانند به فرمان دولتها تغییر کنند، کتابها با خطی تازه چاپ شوند و روایتهای رسمی از گذشته دگرگون شوند اما تاریخ فرهنگی یک جامعه به آنچه در کتابهای درسی نوشته میشود محدود نمیماند. این تاریخ در خاطره خانوادهها، رفتوآمد انسانها، ادبیات، زبان گفتاری و تجربههای مشترک نیز ادامه پیدا میکند.
پیوند ایران و جمهوری آذربایجان را باید در چنین بستری شناخت؛ پیوندی که نه به معنای یکسان بودن دو جامعه است و نه با وجود مرزهای سیاسی از میان میرود. شاید بتوان الفبای یک سرزمین را چند بار عوض کرد، اما نمیتوان با تغییر حروف، تاریخ آن را از نو آغاز کرد.
نظر شما