آگاه: آمریکا در هفته‌های اخیر از تشدید فشارهای اقتصادی و اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران سخن گفته و مقام‌های این کشور نیز اعلام کرده‌اند که تمرکز دور تازه فشارها بر شبکه‌های مالی و اقتصادی ایران خواهد بود. در عین حال، اسناد و اعلامیه‌های رسمی وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز از تداوم و گسترش اقدامات تحریمی علیه بخش‌های مختلف اقتصاد ایران حکایت دارد.
با این حال، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که همه آثار تحریم‌ها مستقیما از خارج به اقتصاد ایران تحمیل نمی‌شود. بخش قابل توجهی از فشار اقتصادی، از لحظه‌ای آغاز می‌شود که خبر تحریم به بازار ارز منتقل شده، انتظارات تورمی را تحریک می‌کند و بهانه‌ای برای افزایش قیمت‌ها در بازارهای مختلف می‌شود. در چنین شرایطی، گاه یک شوک سیاسی یا خبری، پیش از آنکه اثر واقعی خود را بر تجارت و اقتصاد کشور نشان دهد، در نرخ ارز، قیمت کالا و هزینه زندگی مردم منعکس می‌شود.
به همین دلیل، امروز مهم‌ترین وظیفه سیاست‌گذار اقتصادی، جلوگیری از انتقال فشار تحریم به سفره مردم است. تحریم را نمی‌توان نادیده گرفت و آثار آن را انکار کرد، اما نمی‌توان اجازه داد فضای روانی ناشی از تحریم، به عاملی برای تشدید بی‌ثباتی‌های داخلی تبدیل شود. به تعبیر بسیاری از کارشناسان، بخشی از تحریم‌های جدید بیش از آنکه در کوتاه‌مدت تغییری بنیادین در واقعیت اقتصاد ایران ایجاد کند، با هدف ایجاد شوک روانی، افزایش نگرانی در بازار و تحریک انتظارات تورمی طراحی شده است؛ بنابراین مدیریت فضای روانی بازار، به اندازه مقابله با آثار واقعی تحریم اهمیت دارد. سیدعلی مدنی‌زاده، وزیر اقتصاد و امور دارایی با اشاره به سخنان اخیر مقامات آمریکایی درباره فشار اقتصادی، انزوای ایران و قطع ارتباطات مالی اظهار کرد: اقتصاد ایران مجموعه‌ای بزرگ از مردم، بنگاه‌ها، کارآفرینان، تولیدکنندگان، صادرکنندگان، تجار، کشاورزان، مهندسان و میلیون‌ها فعال اقتصادی است که طی سال‌های گذشته و در سخت‌ترین شرایط تحریمی، راه‌های جدیدی برای تولید، تجارت و تامین مالی پیدا کرده‌اند. وی در یک پیام ویدئویی افزود: امروز نیز با وجود فشارها و دشواری‌های ایجادشده، تجارت، تولید، صادرات و واردات در کشور برقرار است و کالاهای اساسی مورد نیاز مردم به خوبی تامین می‌شود. عدم همراهی بسیاری از کشورهای جهان با سیاست‌های آمریکا و همچنین گفت‌وگوها و پیگیری‌های صورت‌گرفته با کشورهای منطقه و کشورهای همسو، مانع تحقق اهداف تحریمی دشمنان شده است. وزیر امور اقتصادی و دارایی با تاکید بر اینکه دولت منکر مشکلات اقتصادی کشور نیست، گفت: مسئولیت اصلاح اقتصاد ایران بر عهده دولت و مردم ایران است، نه وزارت خزانه‌داری آمریکا. آنها از فروپاشی و خفگی اقتصاد ایران سخن می‌گویند، اما ما از اصلاح ساختار اقتصادی، افزایش بهره‌وری، توسعه تجارت و تولید، جذب سرمایه و گسترش روابط اقتصادی صحبت می‌کنیم. مدنی‌زاده راهبرد اقتصادی دولت را تنوع‌بخشی به شرکای تجاری، توسعه تجارت منطقه‌ای، تقویت بخش خصوصی، کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی، افزایش صادرات غیرنفتی، اصلاح کریدورهای تجاری، اصلاح نظام بانکی، جذب سرمایه و کنترل تورم عنوان کرد و افزود: اقتصاد ایران را برای زندگی و رفاه مردم ایران اداره می‌کنیم، نه برای رضایت واشنگتن.

بازار ارز، خط مقدم مقابله با شوک تحریمی
اما نخستین و مهم‌ترین راهکار برای حفظ قدرت خرید مردم، کنترل و مدیریت بازار ارز است. تجربه اقتصاد ایران نشان می‌دهد که هرگونه جهش در نرخ ارز، با فاصله‌ای کوتاه خود را در قیمت کالاهای وارداتی و حتی بسیاری از کالاهای داخلی نشان می‌دهد. از این رو، اجازه دادن به شکل‌گیری نوسانات هیجانی در بازار ارز، عملا به معنای باز کردن مسیر انتقال فشار خارجی به معیشت خانوارهاست. دولت و بانک مرکزی باید با تقویت عرضه ارز، مدیریت تقاضاهای غیرواقعی و سفته‌بازانه، جلوگیری از شکل‌گیری بازارهای موازی و افزایش شفافیت در تامین ارز، اجازه ندهند اخبار تحریمی به موجی از تقاضای هیجانی تبدیل شود. سیاست ارزی باید به گونه‌ای عمل کند که فعال اقتصادی و مصرف‌کننده، آینده بازار را قابل پیش‌بینی ببینند؛ چراکه بخش بزرگی از التهاب بازار، محصول نبود چشم‌انداز روشن و افزایش نااطمینانی است.
رحیم زارع در گفت‌وگو با «آگاه» درباره تحریم‌های جدید اقتصادی آمریکا علیه ایران و نگرانی‌ها از تاثیر این تحریم‌ها بر بازارهای داخلی، اظهار کرد: تحریم‌های اقتصادی آمریکا موضوع جدیدی برای اقتصاد ایران نیست و کشور طی سال‌های گذشته تجربه قابل توجهی در مدیریت فشارهای خارجی به دست آورده است، اما مسئله مهم این است که نباید اجازه دهیم تحریم به یک شوک روانی در داخل اقتصاد تبدیل شود. نماینده مردم «آباده، بوانات، خرم بید و سرچهان» در مجلس افزود: بخش قابل توجهی از آثار تحریم‌ها از مسیر انتظارات تورمی و رفتارهای هیجانی در بازار منتقل می‌شود؛ بنابراین اگر فعالان اقتصادی احساس کنند که در آینده با کمبود ارز، کالا یا مواد اولیه مواجه خواهند شد، طبیعی است که رفتارهای احتیاطی و بعضا هیجانی افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، مدیریت بازار و اطلاع‌رسانی دقیق دولت اهمیت بسیار زیادی دارد. عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس ادامه داد: اولین اقدام برای جلوگیری از ایجاد التهاب در بازار، ارائه یک تصویر روشن از وضعیت منابع ارزی، درآمدهای صادراتی و برنامه دولت برای تامین کالاهای اساسی و مواد اولیه تولید است. وقتی بازار اطلاعات دقیق و قابل اتکا داشته باشد، فضا برای شایعه و سوداگری کاهش پیدا می‌کند. نباید اجازه دهیم هر خبر مربوط به تحریم بلافاصله به افزایش قیمت ارز، طلا و کالا تبدیل شود. تحریم زمانی می‌تواند اثر اقتصادی شدیدتری ایجاد کند که در داخل کشور نیز انتظارات تورمی و رفتارهای سفته‌بازانه تقویت شود. اما در کنار آن، مقابله با سوداگری و فعالیت‌هایی که از فضای روانی تحریم برای کسب سود استفاده می‌کنند، ضروری است. نمی‌توان پذیرفت که با انتشار هر خبر سیاسی، برخی بازیگران اقتصادی با افزایش قیمت یا احتکار، هزینه فشار خارجی را چند برابر کرده و آن را مستقیما بر مردم تحمیل کنند. اما کنترل بازار ارز به تنهایی کافی نیست. مهار تورم همچنان اصلی‌ترین مسیر حفظ قدرت خرید مردم به شمار می‌رود. اگر درآمد خانوارها افزایش پیدا کند اما قیمت کالاها با سرعت بیشتری رشد کند، نتیجه‌ای جز کاهش سطح رفاه نخواهد داشت. دولت باید در شرایط تحریمی، بیش از گذشته بر کنترل عوامل داخلی تورم تمرکز کند. بخشی از تورم موجود در اقتصاد ایران، حاصل ناترازی‌های ساختاری، کسری بودجه، رشد نقدینگی و ضعف نظارت بر بازار است؛ مسائلی که ارتباط مستقیمی با تحریم ندارند و حل آنها نیازمند تصمیم‌های داخلی است. واقعیت این است که تحریم زمانی می‌تواند بیشترین اثر را داشته باشد که اقتصاد داخلی از قبل با ضعف‌های ساختاری مواجه باشد. بنابراین مقابله با تحریم فقط به معنای یافتن مسیرهای جدید برای تجارت نیست، بلکه به معنای اصلاح سیاست‌های پولی و مالی، کنترل کسری بودجه، جلوگیری از رشد بی‌ضابطه هزینه‌های دولت و افزایش انضباط اقتصادی نیز هست.

تست تحریم
مهرداد گودرزوندچگینی، نماینده مردم رودبار در مجلس با اشاره به تشدید تحریم‌های اقتصادی آمریکا علیه ایران و راهکارهای جلوگیری از ایجاد شوک در بازار، اظهار کرد: آمریکا طی حداقل ۱۰۰ سال اخیر، بیشترین تحریم‌ها را علیه کشور ما اعمال کرده و به جرات می‌توان گفت دیگر تحریمی باقی نمانده که علیه ایران اعمال نکرده باشد. وی افزود: آمریکا از فروش نفت ایران گرفته تا واردات و صادرات کالا و حتی کالاهای اساسی را هدف تحریم قرار داده و تقریبا تمامی حوزه‌هایی را که می‌توانست به صورت مستقیم بر سبد زندگی مردم اثرگذار باشد، تحت فشار قرار داده است. وی با بیان اینکه تحریم‌های جدید آمریکا بیش از آنکه آثار اقتصادی مستقیم داشته باشد، با هدف ایجاد فشار روانی دنبال می‌شود، تاکید کرد: امروز بخش مهمی از آنچه آمریکا دنبال می‌کند، ایجاد و تشدید فشار روانی در جامعه است؛ فشاری که متاسفانه برخی جریان‌ها و افراد، چه در داخل و چه در خارج از کشور، به آن دامن می‌زنند. نایب‌رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس تصریح کرد: در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین اقداماتی که مسئولان تراز اول کشور و رئیس‌جمهور می‌توانند انجام دهند، برگزاری جلسات مستمر با فعالان اقتصادی، واردکنندگان، صادرکنندگان و تولیدکنندگان داخلی و همچنین گفت‌وگوی مستقیم با مردم است تا با تبیین واقعیت‌های اقتصادی، کشور را از فضای فشار روانی خارج کنیم. گودرزوندچگینی با تاکید بر اینکه همه مسئولان باید در این زمینه با مردم گفت‌وگو کنند، ادامه داد: یقین داشته باشید بخشی از گرانی‌هایی که امروز شاهد آن هستیم، الزاما ناشی از افزایش واقعی هزینه واردات یا صادرات و تغییر در قیمت تمام‌شده کالا نیست، بلکه بخش قابل توجهی از آن تحت تاثیر فشار روانی، ایجاد شده و همین مسئله می‌تواند موجب افزایش نرخ ارز و در ادامه بالا رفتن قیمت برخی کالاها شود.

کاهش نقدینگی، ضرورتی برای مهار تورم
اما یکی دیگر از مهم‌ترین ابزارهای حفظ قدرت خرید مردم، کنترل رشد نقدینگی است. افزایش بی‌ضابطه نقدینگی، اگر با رشد تولید و عرضه کالا و خدمات همراه نباشد، در نهایت خود را در افزایش سطح عمومی قیمت‌ها نشان می‌دهد. از این منظر، سیاست‌گذار پولی باید میان تامین نیازهای واقعی اقتصاد و جلوگیری از خلق پول بی‌پشتوانه، تعادل برقرار کند. بانک‌ها نیز در این میان نقش مهمی دارند. هدایت منابع بانکی به سمت فعالیت‌های مولد و جلوگیری از تزریق نقدینگی به بازارهای غیرمولد، می‌تواند از فشار تورمی بکاهد. در مقابل، اگر نقدینگی به سمت ارز، طلا، زمین و دیگر بازارهای سفته‌بازانه حرکت کند، نه تنها تولید تقویت نمی‌شود، بلکه قیمت دارایی‌ها افزایش یافته و موج جدیدی از تورم شکل می‌گیرد. دولت باید همزمان با کنترل نقدینگی، زمینه هدایت منابع به سمت تولید را فراهم کند. تولید بیشتر، افزایش عرضه و کاهش هزینه‌های تولید، از مهم‌ترین سپرهای اقتصاد در برابر تورم و کاهش قدرت خرید مردم هستند. نکته مهم دیگر این است که نباید هر افزایش قیمت و هر ناکارآمدی داخلی به تحریم نسبت داده شود. تحریم نباید به پوششی برای ضعف مدیریتی، نبود نظارت و تصمیم‌های نادرست اقتصادی تبدیل شود. مردم زمانی احساس امنیت اقتصادی خواهند کرد که بدانند دولت میان فشار خارجی و مشکلات ناشی از مدیریت داخلی تفاوت قائل است و برای هر کدام برنامه مشخصی دارد. در شرایط کنونی، دستگاه‌های مسئول باید به سرعت هرگونه تلاش برای سوءاستفاده از فضای تحریمی را شناسایی کنند. افزایش بی‌دلیل قیمت‌ها، احتکار کالا، ایجاد کمبود مصنوعی و دامن زدن به شایعات اقتصادی، در واقع تکمیل‌کننده فشار خارجی است و مقابله با آن باید در اولویت قرار گیرد. از سوی دیگر، اطلاع‌رسانی دقیق و شفاف نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. خلأ اطلاعاتی، همواره بهترین فرصت را برای شایعه‌سازی و ایجاد التهاب فراهم می‌کند. دولت باید با ارائه تصویری روشن از وضعیت منابع ارزی، تامین کالاهای اساسی و برنامه‌های خود برای مدیریت اقتصاد، اجازه ندهد نگرانی‌های عمومی به تقاضای هیجانی در بازار تبدیل شود. با همه این تفاسیر فشارهای تازه آمریکا نشان می‌دهد که جنگ اقتصادی همچنان یکی از ابزارهای اصلی واشنگتن برای اعمال فشار بر ایران است. اما موفقیت این فشارها تنها به میزان تحریم‌ها وابسته نیست؛ بخش مهمی از نتیجه آن به نحوه مدیریت اقتصاد داخلی بازمی‌گردد. اگر بازار ارز کنترل شود، انتظارات تورمی مدیریت شود، رشد نقدینگی کاهش یابد، تولید تقویت شود و نظارت بر بازار جدی‌تر شود، بخش بزرگی از ظرفیت تحریم برای ایجاد فشار بر زندگی مردم خنثی خواهد شد. در مقابل، اگر اخبار تحریمی به سرعت به جهش قیمت ارز و کالا تبدیل شود، عملا فشار خارجی بدون نیاز به ابزار جدید، به درون اقتصاد کشور منتقل خواهد شد. اکنون زمان آن است که دولت با اقدامات عملی و نه صرفا وعده و واکنش‌های مقطعی، دیوار میان تحریم و معیشت مردم را مستحکم کند. مردم نباید هزینه التهاب‌آفرینی در بازار، سوءمدیریت داخلی و بهره‌برداری سوداگران از فضای تحریمی را بپردازند.