آگاه: رضا دبیری‌نژاد، پژوهشگر و کارشناس موزه‌داری که پیشتر معاونت فرهنگی و ریاست اداره موزه در موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک را بر عهده داشت و در اسفند ۱۴۰۳ به سرپرستی و سپس اردیبهشت ۱۴۰۴ به ریاست موزه هنرهای معاصر تهران منصوب شد، در این گفت‌وگو به تبیین ضرورت‌های بازتعریف کارکرد اجتماعی و نهادی این موزه می‌پردازد. او با تکیه بر تجارب گذشته در دسترس‌پذیری برخط منابع، شفافیت را پیش‌شرط صیانت از میراث ملی، پاسخگویی عمومی و رفع ابهام‌های تاریخی پیرامون اصالت و موجودی آثار می‌داند. دبیری‌نژاد با نقد رویکرد انحصاری و رویدادمحور، بر اجرای طرح نمایش دائمی شاهکارهای ایرانی و خارجی، اتصال داده‌ها به سامانه‌های ملی و گسترش تعامل با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی تاکید می‌کند. به باور وی، انتشار برخط اگرچه هرگز جایگزین تجربه زیسته و حسی مواجهه با اثر در فضای معماری موزه نمی‌شود، نخستین گام بنیادین از چرخه پژوهش، محتواسازی و بازتولید اجتماعی هنر است. بخش نخست این گفت‌وگوی تفصیلی را در ادامه می‌خوانید:
راه‌اندازی گنجینه آنلاین چه ضرورتی داشت و قرار است چه امکاناتی در اختیار مخاطبان و پژوهشگران قرار دهد؟
ابتدا توضیح بدهم که گنجینه آنلاین اتفاق عجیب یا اختراع تازه‌ای نیست؛ در دنیا امری رایج است. یکی از اهداف اصلی موزه‌ها در دسترس قرار دادن آثار است. موزه‌ها از گذشته آثار را گردآوری و نگهداری کرده‌اند تا به شیوه‌های مختلف در اختیار جامعه قرار دهند. بخشی از این دسترسی از طریق نمایشگاه‌های دائمی و موقت فراهم می‌شود؛ بخشی دیگر نیز از راه انتشار کاتالوگ، بروشور و محصولات فرهنگی. امروز فضای مجازی هم به این ابزارها اضافه شده و امکان تحقق بخشی از ماموریت‌ها و اهداف موزه را فراهم کرده است. از این طریق می‌توان گنجینه را در اختیار صاحبان اصلی آن، یعنی مردم گذاشت.
سال‌هاست بسیاری از موزه‌های جهان این کار را انجام می‌دهند و در ایران نیز تجربه‌هایی وجود داشته است. برای نمونه، در سال‌های گذشته در موزه ملک آثار را به‌صورت برخط منتشر کردیم و تلاش داشتیم هرچه در اختیار داریم به مخاطبان ارائه کنیم. از زمانی که به موزه هنرهای معاصر آمدم نیز چنین قصدی داشتیم. موزه چند سال وب‌سایت فعال نداشت و سایت آن از دسترس خارج شده بود. در عین حال به بانک اطلاعاتی نیاز داشتیم که هم عموم مردم بتوانند از آن استفاده کنند و هم به کارهای داخلی موزه کمک کند؛ برای مثال، کیوریتورها برای برنامه‌ریزی نمایشگاه‌ها و پژوهشگرانی که مراجعه می‌کنند بتوانند از اطلاعات آن بهره ببرند.
برنامه ما این بود که این اتفاق سال گذشته رخ دهد، اما شرایط اجازه نداد. ابتدا وب‌سایت موزه را به شکلی راه‌اندازی کردیم و سپس از یک پایگاه مرجع کمک گرفتیم. این پایگاه خدمات کتابخانه‌ای ارائه می‌کند و می‌کوشد میان داده‌های پژوهشی، از جمله اسناد، نسخه‌ها، کتاب‌ها و مجلات ارتباط برقرار کند. در جلسات مشورتی به این نتیجه رسیدیم که آثار هنری و موزه‌ای نیز می‌توانند در کنار این منابع، جایگاهی پژوهشی و اطلاعاتی داشته باشند. به کمک همین مجموعه، داده‌ها را به بانک اطلاعاتی تبدیل کردیم تا روی سایت موزه در دسترس قرار گیرند.
موضوع دیگر، ابهام‌هایی است که درباره گنجینه موزه‌ها وجود دارد. این مسئله در موزه‌های هنر مدرن و معاصر، به‌دلیل حضور هنرمندان زنده و مسائل روز، پررنگ‌تر است. وقتی اطلاعات در دسترس نباشد، پرسش‌هایی شکل می‌گیرد؛ چه تعداد اثر وجود دارد؟ کدام آثار موجودند؟ در گذشته گاهی تصور می‌شد هرچه آثار دیده نشده بیشتری در اختیار موزه باشد، اهمیت آن بیشتر است؛ اما به نظرم موزه‌داری امروز چنین نگاهی ندارد. موزه نباید در پی پنهان نگه داشتن گنجینه باشد؛ باید به منبعی اطلاعاتی، عمومی و اجتماعی تبدیل شود. برای رسیدن به این هدف، آثار باید در معرض پژوهش، استفاده و تولید محتوا قرار گیرند. هرچه درباره اثری مقاله و محتوای بیشتری تولید شود، شناخت و اهمیت اجتماعی آن افزایش پیدا می‌کند.
به موزه‌های ایران نگاه کنید. در کشور حدود ۵۰۰ موزه داریم، اما مردم چند اثر از مجموعه‌های آنها را می‌شناسند؟ چگونه است که آثار ایرانی نگهداری شده در موزه‌های جهان شناخته می‌شوند، اما بسیاری از آثار موزه‌های خودمان شناخته شده نیستند؟ مردم ایران مونالیزا را می‌شناسند؛ این اثر به یکی از نشانه‌های شناخته شده موزه‌اش تبدیل شده و پیرامون آن چرخه‌ای از بازدید، پژوهش، فیلم، محتوا و صنایع خلاق شکل گرفته است. چرا در ایران نمونه‌های مشابه کمتری داریم؟ کدام اثر موزه هنرهای معاصر در جامعه به چنین جایگاه شناخته شده‌ای رسیده است؟ مدام می‌گوییم آثار جهانی داریم و واقعا هم داریم، اما وقتی مردم آنها را نمی‌شناسند، عملا از این سرمایه بهره نمی‌بریم. انتشار آثار نخستین گام است؛ در مراحل بعد باید پژوهش، انتشارات، هدایا و محصولات فرهنگی شکل بگیرند تا اثر هنری وارد چرخه زندگی مردم شود.
ما نزدیک به سه هزار اثر ایرانی و خارجی داریم. در فاز نخست، هزار اثر را آنلاین کرده‌ایم و قرار است هر هفته آثار دیگری به‌تدریج اضافه شوند تا طی چند ماه آینده تقریبا تمام گنجینه برخط باشد. می‌دانم انتشار بعضی آثار با محدودیت‌های عرفی و اجتماعی روبه‌روست؛ با این حال می‌توان اطلاعات یا جزئیاتی از آنها را منتشر کرد. آنلاین شدن گنجینه لزوما به معنای نمایش کامل تصویر همه آثار نیست. مردم حق دارند بدانند چه آثاری به‌عنوان سرمایه‌های ملی و هنری در کشور وجود دارد. اگر موزه‌های ملی این آثار را به نمایندگی از مردم نگهداری می‌کنند، باید امکان دسترسی آنان به اطلاعات را هم فراهم کنند.
این انتشار، بخشی از شفافیت است. شفافیت هم پاسخگویی ایجاد می‌کند و هم زمینه مشارکت را فراهم می‌آورد. وقتی مردم بدانند موزه چه دارد، می‌توانند متوجه شوند چه چیزهایی ندارد و درباره آنها نیز پرسش کنند. موزه هنرهای معاصر در جایگاه نهاد متولی هنر معاصر، باید در برابر داشته‌ها و نداشته‌های خود مسئول باشد. آنلاین شدن و دیده شدن آثار به تحقق وظایف دیگر موزه، از گردآوری و حفاظت گرفته تا پژوهش، آموزش و نمایش کمک می‌کند. همچنین پژوهشگران، متخصصان، هنرمندان و دیگر مخاطبان می‌توانند نظر بدهند، پیشنهاد مطرح کنند و در فعالیت‌ها مشارکت داشته باشند.
به نظرم یکی از دلایلی که موزه هنرهای معاصر هنوز به اندازه کافی به نهادی عمومی و اجتماعی تبدیل نشده، محدود بودن زمینه مشارکت است. موزه‌های بزرگ جهان با مشارکت نهادها و گروه‌های مختلف پیش می‌روند. نباید تصور کنیم موزه هنرهای معاصر متعلق به وزارت ارشاد است. این موزه متعلق به همه مردم ایران است و دولت و وزارت ارشاد به نمایندگی از جامعه آن را نگهداری می‌کنند؛ پس باید به صاحبان اصلی آن پاسخ دهند که چه آثاری دارند، چگونه نگهداری می‌کنند و چگونه از آنها بهره می‌برند. هدف برگزاری نمایشگاه نیز در دسترس قرار دادن آثار برای مخاطبان است؛ امکانات برخط هم همین هدف را دنبال می‌کنند.
منظور شما از شفافیت گنجینه چیست و انتشار اطلاعات آثار چطور به پاسخگویی و حفاظت از آنها کمک می‌کند؟
موزه‌ها اطلاعات خود را در سطوح مختلف ارائه می‌کنند. متخصصان به‌طور طبیعی به اطلاعات دقیق‌تری نیاز دارند و ممکن است با مراجعه به موزه به داده‌های تکمیلی دسترسی پیدا کنند. اما حداقل اطلاعات عمومی باید برای همه در دسترس باشد. همواره درباره آثار هنری پرسش‌هایی مطرح می‌شود؛ آیا اثری هنوز موجود است؟ گم شده، به سرقت رفته، فروخته شده، جعل شده یا نسخه‌ای کپی از آن ارائه شده است؟ وقتی اثری را آنلاین منتشر می‌کنیم، مسئولیت وجود آن را می‌پذیریم و مشخص می‌کنیم با چه شماره‌ای در مخزن موزه ثبت شده است. به این ترتیب، اثر قابل پیگیری خواهد بود.
نمونه‌ای از اهمیت این مسئله، موزه ملی بغداد است که پس از حمله آمریکا غارت شد. بعدها با استناد به کاتالوگ منتشر شده موزه، شمار زیادی از آثار به‌سرقت رفته شناسایی و بازگردانده شدند. انتشار اطلاعات اثر به امنیت آن کمک می‌کند، چون مشخص می‌شود متعلق به کجاست و امکان سوءاستفاده یا عرضه آن با هویتی دیگر کاهش می‌یابد. وقتی می‌گوییم چه تعداد اثر و چه دارایی‌هایی داریم، هم موجودی موزه را روشن می‌کنیم و هم مسئولیت خود را مشخص می‌سازیم. از سوی دیگر باید درباره آنچه در اختیار نداریم نیز پاسخگو باشیم. ماموریت موزه هنرهای معاصر تنها به آثار موجود در گنجینه محدود نیست و انتشار آنلاین می‌تواند این بخش از شفافیت را نیز تقویت کند.
چه اطلاعاتی از آثار منتشر می‌شود و روند مستندنگاری و راستی‌آزمایی اطلاعات گنجینه در چه مرحله‌ای است؟
اطلاعات آثار به‌تدریج وارد بانک عمومی می‌شود. درباره بخشی از آثار، اطلاعات کامل در اختیار داریم و درباره بخشی دیگر، همزمان با ثبت اطلاعات، راستی‌آزمایی اولیه انجام می‌دهیم. همکاران موزه در سال‌های گذشته نیز در این زمینه کار کرده‌اند. طی یک سال اخیر جلسات مستندنگاری داشته‌ایم و تیمی در موزه مسئول این کار است. اطلاعات بررسی و پایش می‌شوند و به‌تدریج در بانک عمومی قرار می‌گیرند. در پشت این بانک عمومی، اطلاعات آثار موجود است. حتی فهرست همه آثار موزه را در سامانه «جام» وابسته به میراث فرهنگی وارد کرده‌ایم، اما داده‌ها را مرحله به‌مرحله راستی‌آزمایی و دقیق می‌کنیم و پس از تکمیل و تدقیق، در دسترس عموم قرار می‌دهیم.
همکاری موزه با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی چه چشم‌اندازی دارد؟
موزه برای گسترش این همکاری آمادگی دارد. تعامل ما تنها به دانشگاه‌ها محدود نمی‌شود؛ با ناشران و مجموعه‌های دیگر هم همکاری می‌کنیم و در حال توسعه همین فعالیت‌ها هستیم.
چرا بعضی آثار گنجینه تاکنون نمایش داده نشده‌اند و آیا همه آثار الزاما باید در معرض دید قرار گیرند؟
باید به یاد داشته باشیم که گنجینه موزه‌ها مانند کوه یخ است؛ همه آثار آنها هر روز در معرض دید نیستند. نمی‌توان موزه‌ای را نام برد که تمام آثارش به نمایش درآمده باشد. بخشی از آثار بیشتر ارزش پژوهشی دارند و الزاما برای نمایش گردآوری نشده‌اند. در موزه‌ها آثار را دسته‌بندی می‌کنیم؛ بعضی ارزش نمایشی دارند و بعضی دیگر، علاوه بر ارزش پژوهشی، به‌عنوان سند تاریخی گردآوری می‌شوند، چون بخشی از تاریخ ما را روایت می‌کنند.
مسئله دیگر این است که موزه هنرهای معاصر تاکنون بیشتر با رویکرد رویدادی و نمایشگاهی پیش رفته و انتخاب آثار به موضوع هر نمایشگاه وابسته بوده است. در نتیجه برخی آثار از نظر موضوعی در نمایشگاه‌ها نمی‌گنجیدند و فرصت دیده شدن پیدا نمی‌کردند. برخی دیگر نیز با محدودیت‌های عرفی و اجتماعی روبه‌رو بوده‌اند. البته این محدودیت‌ها فقط مختص جامعه ما نیست و هر جامعه و هر موزه‌ای شرایط خودش را دارد. با وجود این، گردآوری و نگهداری آثار نباید فقط تابع امکان نمایش آنها باشد. ما مسئولیتی تاریخی برای گردآوری و حفاظت داریم و مسئولیتی دیگر برای اینکه این آثار را چگونه روایت کنیم.
هر اثر در هر بار نمایش می‌تواند روایت و معنای متفاوتی داشته باشد. تابلویی از سهراب سپهری را اگر امروز در یک نمایشگاه ببینید، ممکن است معنایی داشته باشد که با معنای همان اثر در نمایشگاهی درباره سپهری در ۱۵ سال پیش متفاوت است. اگر همان تابلو در نمایشگاهی با موضوع طبیعت قرار بگیرد، باز معنای دیگری پیدا می‌کند. هرکدام از این شیوه‌های ارائه، به پرسشی متفاوت پاسخ می‌دهند.
انتشار آنلاین آثار می‌تواند جای مواجهه حضوری با آنها در فضای موزه را بگیرد؟
آیا دیدن یک اثر در فضای مجازی برای شما کافی است و پس از آن دیگر احساس نمی‌کنید لازم است به موزه بروید؟ هرکدام از این شیوه‌ها نقش و ویژگی خود را دارند. انتشار آنلاین حتی جای انتشار کتاب را هم نمی‌گیرد. عکس‌های فراوانی از مونالیزا در سراسر جهان منتشر شده است، اما مردم همچنان می‌خواهند خود اثر را از نزدیک ببینند. مواجهه مستقیم با اثر هنری تجربه و احساسی متفاوت دارد. معرفی آن در فضای مجازی، انتشار کتاب و تولید محصولات دیگر هم به شناساندن اثر کمک می‌کنند؛ این شیوه‌ها جانشین یکدیگر نیستند.
در موزه، گاهی از تماشای اثر هنری، روایت آن، داستانش و اطلاعاتی که درباره آن می‌شنویم به لذت و بهجت می‌رسیم. یکی از تفاوت‌های مهم موزه با دیگر رسانه‌ها حضور فیزیکی انسان در فضاست. وقتی در موزه هستید، با تمام حواس خود تجربه می‌کنید: می‌بینید، می‌شنوید و حتی بو، دما و دیگر ویژگی‌های محیط بر شما اثر می‌گذارند. خودتان انتخاب می‌کنید کدام اثر را بیشتر ببینید، از کدام عبور کنید و مقابل کدام اثر بنشینید و شاید یک ساعت به تماشایش بپردازید. این اختیار در مواجهه با اثر و حضور در محیط موزه، تجربه را متفاوت و جذاب می‌کند.
طرح نمایش دائمی آثار شاخص گنجینه اکنون در چه مرحله‌ای است و چه موانعی پیش روی آن وجود دارد؟
از زمانی که به موزه آمدم، موضوع نمایش دائمی بخشی از گنجینه مطرح بود؛ البته این بحث از سال‌ها پیش هم وجود داشت. موزه هنرهای معاصر آثاری دارد که مخاطبان مرتب سراغشان را می‌گیرند: اثر پیکاسو کجاست؟ جکسون پولاک و جاکومتی کجا هستند؟ آثار تناولی و زنده‌رودی چه زمانی نمایش داده می‌شوند؟ گردشگران داخلی و خارجی باید همواره امکان دیدن بخشی از آثار شاخص و شناخته شده را داشته باشند. نمی‌توانیم در برابر مخاطبان فقط رویکرد نمایشگاهی و موقت داشته باشیم. مگر در طول یک سال چند اثر را می‌توانیم نمایش دهیم؟ اگر اثری از پیکاسو در نمایشگاهی ارائه شود و نمایشگاه پایان یابد، چه زمانی دوباره امکان دیدن آن فراهم خواهد شد؟ نسل‌های مخاطب هم تغییر می‌کنند.
از نمایشگاه پیکاسو حدود ۱۲۰ هزار نفر بازدید کردند، اما در مقایسه با جمعیت کشور هنوز بسیاری آن آثار را ندیده‌اند. اگر بخشی از موزه به نمایش دائمی آثار مهم اختصاص پیدا کند و آثار نیز هر چند وقت یک بار جابه‌جا شوند، مردم فرصت بیشتری برای دیدن آنها خواهند داشت. ممکن است کسی بخواهد ۶ ماه بعد دوباره اثری را ببیند. موزه، مانند موزه‌های دیگر، باید جایی برای آثار تازه و معرفی آثار جدید، بخشی برای آثار اهدایی و بخشی برای شاهکارهای گنجینه داشته باشد. همه اینها باید در سیاست‌گذاری موزه دیده شوند. برای ایفای نقش موزه‌ای، بخشی از فضا باید به نمایش دائمی و بخشی دیگر به رویدادها و نمایشگاه‌های موقت اختصاص یابد.
در حال کار روی این طرح هستیم، اما نمایشگاه دائمی به زیرساخت و شرایط مشخصی نیاز دارد که باید فراهم شود. متاسفانه شرایط اجتماعی یک سال اخیر برنامه‌های ما، حتی جدول نمایشگاه‌ها را به هم ریخته است. از سال گذشته تا امروز حدود ۶ ماه تعطیلی داشته‌ایم. پس از جنگ ۴۰ روزه، موزه هنرهای معاصر از نخستین موزه‌هایی بود که بازگشایی شد؛ در حالی که بسیاری از مراکز دیگر همچنان تعطیل بودند، ما تلاش کردیم برنامه‌ها و خدماتی ارائه کنیم. در وضعیت اجتماعی و اقتصادی فعلی، پیش بردن طرح‌های زیرساختی دشوار است. در عین حال باید چند کار را همزمان دنبال کنیم: توسعه مخازن، نمایش دائمی و دیگر برنامه‌های موزه.
ساختمان ثبت ملی شده موزه چه نیازهایی برای حفاظت، مرمت و انطباق با استانداردهای امروز دارد؟
ساختمان موزه حدود ۵۰ سال عمر دارد و طبیعتا نیازمند نگهداری، رسیدگی و گاهی بازسازی است. این ضرورت فقط به ثبت ملی آن مربوط نمی‌شود؛ هر ساختمانی، حتی خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، به مراقبت نیاز دارد، به‌ویژه وقتی پیوسته مورد استفاده قرار می‌گیرد.
باید به یاد داشته باشیم که این موزه ۵۰ سال پیش و متناسب با دانش موزه‌داری همان دوره ساخته شده است. در این ۵۰ سال، استانداردهای نگهداری آثار، بهره‌برداری و کارکردهای موزه تغییر کرده‌اند. آیا کارکردهای امروز موزه همان کارکردهای ۵۰ سال پیش است؟ قطعا نه. برای پاسخگویی به نیازهای امروز باید اقداماتی انجام شود، اما چون بنا در فهرست آثار ملی ثبت شده، این اقدامات باید با رعایت ضوابط حفاظت از بنا باشد. در سال‌های گذشته، از جمله در دوره ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰، تغییرات و به‌سازی‌هایی در موزه انجام شده است؛ اما این به معنای رسیدن به نقطه پایان نیست. مدیریت موزه مانند دوی امدادی است و هر دوره مدیریتی باید تلاش کند کار را یک گام جلوتر ببرد و شرایط بهتری فراهم کند.
نظر شما