آگاه: اکنون که نشست سهجانبه دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در حاشیه اجلاس همکاریهای اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (APEC) در شنزن برگزار شد، جایگاه این رویداد بیش از پیش روشن میشود. اهمیت نشست شنزن را نه در متن بیانیههای خشک دیپلماتیک، بلکه در تثبیت یک واقعیت نمادین و ساختاری در نظام بینالملل باید جستوجو کرد.
خروجی عینی نشست شنزن، اعلام رسمی پایان عصر «نهادگرایی لیبرال» و بازگشت قاطعانه قدرتهای بزرگ به منطق معاملهگری مستقیم، حوزههای نفوذ و موازنه قواست. در قلب قاب روسای جمهوری روسیه، چین و آمریکا، هنجارهای حقوق بینالملل بیش از هر زمان دیگری به حاشیه رانده میشوند. از منظر رئالیسم ساختاری، جهان دوباره به همان الگوی کلاسیک «کنسرت قدرتهای بزرگ» و «سیستم مترنیخ» در کنگره وین (۱۸۱۵) بازگشته است؛ جایی که صاحبان بزرگترین زرادخانههای هستهای و اهرمهای اقتصادی، پشت درهای بسته قواعد بازی را بازتعریف میکنند.
از خاطره یالتا تا دیپلماسی درهای بسته شنزن
نخستین پرسش محوری در محافل دیپلماتیک جهان آن است که آیا در شنزن شاهد تکرار «کنفرانس یالتا» (۱۹۴۵) بودیم یا این نشست تفاوتهای ماهوی و فاحشی با آن برهه تاریخی دارد؟
شبح نشست یالتا، ریسمان مشترک تحلیل رسانههای جهان درباره نشست شنزن است. در هر دو مقطع، سه قدرت مسلط جهان بدون حضور و رضایت کشورهای کوچکتر، درباره مرزهای امنیتی و سرنوشت بحرانهای منطقهای به گفتوگو نشستند. با این حال، یک کالبدشکافی دقیق از منظر رئالیسم نئوکلاسیک نشان میدهد که شباهت شنزن و یالتا بیشتر در «شکل و نماد» است و این دو رویداد در «محتوا و ساختار» دارای تفاوتهای راهبردی هستند.
در فوریه ۱۹۴۵، فرانکلین روزولت رئیسجمهوری آمریکا، ژوزف استالین رهبر اتحاد جماهیر شوروی و وینستون چرچیل نخستوزیر بریتانیا بر ویرانههای جنگ جهانی دوم، جهان را به دو بلوک باثبات تقسیم کردند. اما کنسرت سهنفره شنزن از اساس فاقد چنین هارمونی و اشتراک منافعی است. افشای فقدان یک دستور کار منسجم پیش از نشست شنزن از سوی «فایننشال تایمز» و پایان یافتن این دیدار بدون امضای یک سند الزامآور، بهوضوح نشان میدهد که اختلافات پشت لبخندها و دست دادنهای رسمی تا چه حد عمیق است. در مثلث آمریکا، روسیه و چین، هر ضلع ساز خود را کوک میکند. از یک طرف، پوتین به دنبال شکستن انزوای دیپلماتیک و تثبیت دستاوردهای ژئوپلیتیک است. از سوی دیگر، ترامپ که پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای کنگره در داخل آمریکا با محدودیت روبهرو شده، به روایت نشریه «فارن پالسی»، نیازمند نمایش قدرت در خارج و کلید زدن پیمان سهجانبه کنترل تسلیحات هستهای بود. در این میان، پکن نیز بر پایه منطق «موازنه تهدید» با احتیاطی مضاعف گام برمیدارد.
بر اساس تحلیل «موسسه بروکینگز»، چین تنها با این شرط وارد میز سهجانبه شد که گفتوگوها فاقد تعهدات عملی باشد؛ زیرا اژدهای زرد نه حاضر است سقف زرادخانه هستهای خود را در یک پیمان نابرابر محدود کند و نه میخواهد هزینه حلوفصل مستقیم بحران اوکراین را بپذیرد. نکته کلیدی آنجاست که در شنزن، معاملهگری واقعی نه در قاب سهنفره، بلکه در مسیرهای دوجانبه موازی جریان داشت؛ از هماهنگی بیش از دو ساعته پوتین و شی پیش از دیدار با ترامپ تا گفتوگوی محدود ترامپ و پوتین و رایزنی واشنگتن و پکن برای حفظ آتشبس تجاری شکننده. از این رو، شنزن نه یک یالتای ماندگار برای تقسیم قطعی جهان، بلکه یک موازنه تاکتیکی و موقت میان سه رقیب استراتژیک محسوب میشود.
تراژدی حاشیهنشینی چشمآبیها در برابر عمل انجامشده
در هندسه جدیدی که در شنزن ترسیم شد، بزرگترین بازنده ساختاری بیتردید قاره سبز است. مقایسه کنفرانس ۱۹۴۵ با نشست ۲۰۲۶، تصویر عریانی از افول ساختاری قدرت اروپا را پیش چشم میگذارد. هشت دهه پیش، اروپاییها به رهبری بریتانیای چرچیل یکی از سه ضلع اصلی معماری نظم جهانی بودند، اما امروز «چشمآبیها» که به عنوان استعمارگران دیروز همچنان در توهم عضویت در کلوب قدرتمندان به سر میبرند به پشت شیشههای بسته رانده شده و رسما از معمار نظم جهانی به «سوژه معامله قدرتهای فراقارهای» تقلیل یافتهاند.
انتشار تصاویر مشترک رهبران آمریکا، چین و روسیه در شنزن، پایتختهای اروپایی را در برابر یک «عمل انجامشده» قرار داد. سالها جنگ فرسایشی در اوکراین و بحرانهای انباشته انرژی و اقتصاد، ایده «خودمختاری استراتژیک» بروکسل را به یک سراب تبدیل کرده است. نگرانی عمیقی که در «لو فیگارو» و گزارشهای «شورای آتلانتیک» بازتاب یافته، ناشی از همین واقعیت تلخ است که تصمیمگیری درباره امنیت اروپای شرقی بدون حضور اتحادیه اروپا و کییف، عملا اعتبار ناتو و تعهدات فراآتلانتیک را از درون تهی میکند. منطق سخت روابط بینالملل در شنزن به اروپاییها یادآوری کرد که بدون توانمندی مستقل نظامی و اراده سیاسی واحد، تکیه بر هنجارهای حقوقی نمیتواند صندلی قاره سبز را در میز تصمیمگیری قدرتهای بزرگ حفظ کند؛ واقعیتی که اروپا هنوز باور نکرده که بر اساس آن در نگاه واشنگتن به یک بازیگر درجه دوم تنزل یافته است.
پیوند گسلهای ژئوپلیتیکی
در منطق رئالیسم ساختاری، نظام بینالملل مجموعهای بههمپیوسته از گسلهای ژئوپلیتیکی است. در این چارچوب، هیچ بحرانی در خلأ حلوفصل نمیشود. ارتعاشات شرق اروپا بلافاصله به غرب آسیا و شرق آسیا منتقل میشود. بر همین مبنا، نشست شنزن تاثیر مستقیمی بر دو کانون بحران یعنی جنگ اوکراین و جنگ علیه ایران بر جای میگذارد.
در پرونده اوکراین، همانگونه که الکساندر گابویف در گفتوگو با «فایننشال تایمز» تصریح میکند، پوتین برنده نمادین و کمهزینه نشست شنزن است. حضور همتراز رئیسجمهوری روسیه در کنار رهبران آمریکا و چین بهرغم فاصله اقتصادی روسیه با دو قدرت دیگر تصویر انزوای غرب را درهم شکست و این پیام را به کییف و پایتختهای اروپایی مخابره کرد که سرنوشت جنگ از بالای سر آنها رقم میخورد.
اگرچه برخی این رویکرد کاخ سفید را «مماشات با پوتین» خوانده و از نبود انتظار برای توافق فوری خبر میدهند، اما فشار واشنگتن برای مدیریت هزینه جنگ اوکراین در کنار عدم تمایل پکن به امضای چک سفید برای مسکو، این مناقشه را به سمت نوعی «فریز شدن فرسایشی» و تثبیت واقعیات میدانی سوق میدهد. در وضعیت جنگ فرسایشی، کاخ سفید برای افزایش فشار بر اروپاییها بهره خواهد برد.
از سوی دیگر، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، امنیت تنگه هرمز و شوکهای ناشی از آن در بازار انرژی و زنجیره تامین کودهای شیمیایی، یکی از کانونیترین اهرمهای چانهزنی روی میز شنزن بوده است. به روایت «بنیاد کارنگی»، اختلال در شریانهای انرژی و صادرات کود شیمیایی خاورمیانه، فشار اقتصادی سنگینی بر دولت ترامپ وارد کرده و دست مسکو و پکن را برای امتیازگیری از واشنگتن باز گذاشته است.
نکته کلیدی آن است که هیچیک از سه قدرت تمایلی به اشتعال کنترلنشده خاورمیانه و «جنگ بیپایان» ندارند. واشنگتن میخواهد برای تمرکز بر مهار چین از باتلاق هزینههای خاورمیانه خارج شود، پکن برای صیانت از شریانهای انرژی طرح «کمربند-راه» به ثبات منطقه نیازمند است و مسکو نیز ترجیح میدهد از این بحران به عنوان کارت بازی در پرونده اوکراین و تحریمها استفاده کند.
بینظمی مبتنی بر تغییر نظم
برای فهم چرایی همزمانی گفتوگو و بنبست در شنزن، باید با عینک متفاوت از هیاهو و قابهای نمایشی به قاب پوتین و شی با ترامپ نگاه کرد.
هنری کیسینجر، وزیر امور خارجه نیکسون و معمار دیپلماسی مثلثی ۱۹۷۰ صراحتا پیش از مرگ هشدار میداد که واشنگتن و پکن «بر لبه یک پرتگاه» ایستادهاند. بنا به دیدگاه پدرخوانده سیاست خارجی ایالات متحده، در عصر تسلیحات هستهای و هوش مصنوعی، قطع گفتوگوی مستقیم میان قدرتهای بزرگ مساوی با لغزیدن به سوی فاجعهای بزرگتر از جنگ جهانی اول است. میتوان گفت که نشست شنزن بازگشت دیرهنگام آمریکا به منطق «گفتوگوی همزیستی» بود؛ با این تفاوت که برخلاف هندسه صبورانه کیسینجر، مثلث شنزن نه محصول یک طراحی راهبردی منسجم، بلکه حاصل معاملهگری تاکتیکی رهبران تحت فشار بحرانهای داخلی و منطقهای است.
اما از عینک «رئالیسم تهاجمی» جان مرشایمر در «تراژدی سیاست قدرتهای بزرگ»، لبخندهای شنزن نمیتواند رقابت ساختاری بر سر هژمونی منطقهای در شرق آسیا را متوقف کند. مرشایمر بارها هشدار داده بود که واشنگتن با کشاندن روسیه به آغوش چین مرتکب خطایی راهبردی شده است؛ از این زاویه، امتیازدهی نمادین ترامپ به پوتین تلاشی دیرهنگام برای ایجاد شکاف در محور مسکو-پکن است. نکته اینجاست؛ تا زمانی که آمریکا از مهار چین دست برندارد، پکن هرگز اهرم روسیه را رها نخواهد کرد. در کنار او، نظریه «موازنه تهدید» و «موازنه فراساحلی» استفان والت نیز نشان میدهد که فرسایش توان آمریکا در جبهههای فرسایشی، کاخ سفید را ناچار به عقبنشینی به سمت نوعی «خویشتنداری معاملهگرانه» کرده است. در این میان، در حالی که چین با درک ماهیت مهارگرانه طرحهای کنترل تسلیحات واشنگتن، از پذیرش هرگونه سقف الزامآور سر باز میزند.
درس شنزن برای تهران
نشست سهجانبه شنزن نه آغاز «یالتای دوم» است و نه پایان رقابت قدرتهای بزرگ؛ بلکه یک «ایستگاه تنفس تاکتیکی» در میانه یک طوفان ساختاری است. وضعیتی سخت که پیامدهای مشخص در پی دارد. شاید بتوان گفت که جهان شاهد رسمیت یافتن «چندجانبهگرایی گزینشی» به جای سازمانهای بینالمللی برای ترسیم خطوط قرمز تاکتیکی است. در عین حال، تعمیق شکاف در بلوک غرب و بیاعتمادی متحدان سنتی آمریکا به چتر حمایتی واشنگتن که مسابقه تسلیحاتی منطقهای را تشدید میکند. نمیتوان کتمان کرد که گره خوردن دائمی پروندههای اقتصاد، فناوری و امنیت که در آن، تعرفه تجاری، تراشه هوش مصنوعی، خط لوله انرژی و موشک در یک سبد واحد معامله میشوند.
در چنین جهانی که قواعد آن بیش از هر زمان دیگری بر واقعگرایی سخت و پیوند گسلهای انرژی، فناوری و امنیت استوار شده، یک هشدار واقعگرایانه مبتنی بر تاریخ روابط بینالملل برای تهران حیاتی است. در کنسرت پرهیاهوی قدرتهای بزرگ، هیچ قدرتی چه در غرب و چه در شرق منافع حیاتی خود در «موازنه مرکزی» را فدای متحدان یا شرکای پیرامونی نمیکند. عبور امن از این پیچ تاریخی، نه با دل بستن به لبخندهای دیپلماتیک شنزن ممکن است و نه با هراس از شبح یالتا، بلکه تنها از مسیر اتکا به بازدارندگی بومی، حفظ انسجام داخلی، صیانت از اهرمهای ژئوپلیتیکی و پیگیری یک دیپلماسی فعال و چندوجهی با شرکای شرقی میگذرد. تهران باید با پیوند دادن منافع و طرح تهدیدهای مشترک، هزینه هرگونه معامله بر سر منافع ملی را برای همه اضلاع مثلث قدرت ناممکن سازد.
نظر شما