آگاه: ترامپ پیش از نشست مذکور بارها اعلام کرده بود که ایران در دستور کار گفتوگوهای سهجانبه قرار دارد. او در گفتوگو با فاکسنیوز در شنژن گفت: درباره ایران صحبت خواهیم کرد. ما ایران را در وضعیت بسیار خوبی داریم، اما کمی درباره ایران صحبت میکنیم.
ترامپ همچنین پیشتر گفته بود قصد دارد با شی و پوتین درباره ایران، اوکراین و کنترل تسلیحات هستهای صحبت کند. خبرگزاری رویترز نیز نوشت نشست سهجانبه میتوانست به جنگ ایران و اوکراین هم اشاره کند.
با این حال، بیانیه پایانی که با عنوان بیانیه بهسوی صلح منتشر شد، هیچ اشارهای به ایران، جنگ ایران، تنگه هرمز یا حتی جنگ اوکراین نداشت. رویترز نوشت بیانیه نه به جنگ روسیه در اوکراین و نه به درگیری آمریکا با ایران اشاره نکرد. یورونیوز نیز تاکید کرد بیانیه «هیچ اشاره صریحی به اوکراین، ایران، کره شمالی یا دیگر مسائل ندارد.»
این غیبت، درست در شرایطی رخ داد که ترامپ ایران را بهعنوان یکی از محورهای اصلی مذاکرات معرفی کرده بود. سیانان در تحلیل خود نوشت: ترامپ میخواست با شی و پوتین درباره جنگ ایران و اوکراین صحبت کند، چون هر دو کشور روابط نزدیکی با تهران دارند، اما بنا بر ارزیابی ایرنا نشستی که ایران و اوکراین در آن حضور ندارند، ظرفیت اندکی برای ایجاد صلح دارد.
طبق گزارش «ایرنا» پیش از نشست سهجانبه، ترامپ و شی در یک نشست دوجانبه نیز درباره ایران گفتوگو کردند، اما نتیجه آن صرفا تکرار مواضع قبلی بود. ترامپ در آغاز نشست با شی گفت: هر دو ایالات متحده و چین به باز بودن جریان انرژی در تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای علاقه دارند. این جمله، در ظاهر یک نقطه اشتراک را نشان میدهد اما در عمل هیچ چیز تازهای به دست نمیدهد. ترامپ و شی هر دو از «باز بودن تنگه هرمز» و «جلوگیری از سلاح هستهای ایران» حرف زدند، اما هیچ سازوکار، تعهد یا نقشه راه مشخصی اعلام نشد. این تکرار، نشانهای از محدود بودن دیپلماسی ترامپ است. او میخواست ایران را روی میز مذاکره با دو قدرت جهانی بزرگ دیگر بگذارد، اما نتوانست حتی در نشست دوجانبه با شی، یک گام عملی فراتر از شعارهای کلی بردارد.
فرصت از دسترفته
نشست شنژن میتوانست فرصتی باشد برای استفاده آمریکا از ظرفیت چین و روسیه در خروج از بنبست جنگ ایران. هر دو کشور روابط نزدیکی با تهران دارند و میتوانستند در هر مذاکرهای نقش موثر داشته باشند. اما ترامپ بهجای استفاده از این ظرفیت، بر موضعگیریهای ستیزهجویانه و تقابلی خود اصرار کرد. او پیش از نشست گفت: ما به هیچ کمکی نیاز نداریم. ما نیروی دریایی، نیروی هوایی و پدافند هوایی ایران را شکست دادهایم. او همچنین اعلام کرد برای پایان جنگ ایران به کمک پکن و مسکو نیاز ندارد.
این موضع، درست در آستانه نشست سهجانبه، پیامی روشن به پکن و مسکو میداد: واشنگتن حاضر نیست پرونده ایران را به یک سازوکار سهجانبه یا میانجیگری مشترک گره بزند. ترامپ میخواست نشان دهد که آمریکا از موضع قدرت مذاکره میکند و تهران را با فشار نظامی، محاصره دریایی و هزینههای اقتصادی به امتیازدهی وادار خواهد کرد؛ نه اینکه چین و روسیه را در نقش میانجی یا ذینفع پرونده ایران بپذیرد.
اختلاف مواضع؛ از «فشار» تا «منافع مشترک»
فاصله مواضع سه طرف درباره ایران نه تنها در لحن بلکه در تعریف مسئله و ابزار حل آن بود. ترامپ ایران را مسئلهای میدانست که باید با ادامه فشار و «معامله» از موضع برتر حل شود، اما چین و روسیه حاضر نشدند در قالب یک بیانیه رسمی، خود را درگیر سیاست فشار نظامی و اقتصادی واشنگتن کنند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، در گفتوگو با فاکسنیوز در شنژن گفت: «آنها میخواهند معامله کنند، اما من معاملهای میخواهم که ماندگار باشد... یک راه یا راه دیگر، ما به نتیجه میرسیم.» او همچنین تاکید کرد تهران باید به توافقی تن دهد که فراتر از یک رئیسجمهور آمریکایی بماند و ایران نتواند توان نظامی و هستهای خود را بازسازی کند.
در مقابل، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در اظهارات رسمی خود پس از نشست، بر «احترام متقابل، همزیستی مسالمتآمیز، همکاری برد-برد و گفتوگو» تاکید کرد و گفت سه کشور باید «طرفهای درگیری را به گفتوگو تشویق کنند».
این عبارتها میتوانستند به ایران اشاره داشته باشند، اما عمدا مبهم و غیرمستقیم بودند؛ چون پکن نمیخواست رسما خود را درگیر یک پرونده حساس مثل جنگ ایران کند.
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، نیز در بیانیه مشترک، بر «صلح جهانی» و «ثبات راهبردی» تاکید کرد اما هیچ اشارهای به ایران نکرد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، پیش از نشست گفته بود: «هیچ توافقی در این نشست نمیتواند به کشورهای دیگر تحمیل شود.» این جمله، پیام روشنی درباره ایران هم داشت: مسکو نمیخواست در قالب یک بیانیه سهجانبه علیه تهران موضع بگیرد.
چین: منافع اقتصادی، نه فشار سیاسی
چین بزرگترین خریدار نفت ایران و «شریان اقتصادی» تهران و بزرگترین شکاف در کمپین تحریمی واشنگتن است؛ بنابراین پکن نمیتوانست در بیانیهای رسمی از سیاست فشار حداکثری آمریکا علیه ایران حمایت کند.
ترامپ در نشست دو جانبه با شی گفت: «هر دو ایالات متحده و چین به باز بودن جریان انرژی در تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای علاقه دارند.» این جمله نشان میداد پکن حاضر است درباره «باز بودن تنگه هرمز» و «جلوگیری از سلاح هستهای ایران» همنظر شود، اما نه درباره ابزارهای فشار یا محدود کردن روابط اقتصادی با تهران. سیانبیسی نوشت چین ممکن است بهدلیل آسیب تنگه هرمز به تامین انرژیاش، خواهان پایان جنگ باشد اما این با حمایت از فشار آمریکا فرق دارد. به عبارت دیگر، پکن خواهان ثبات انرژی است، نه مشارکت در فشار بر تهران.
تهران به مسکو و پکن اعتماد دارد
تهران پیش از نشست، روسیه و چین را «شرکای راهبردی» خواند و پس از نشست هم بر «امنیت منطقهای بدون مداخله» تاکید کرد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه پیش از نشست گفت ایران با روسیه و چین «تماس نزدیک» دارد و آنها را «شرکای راهبردی» میداند که مواضع تهران را خوب میشناسند. بقایی همچنین اظهارات ترامپ درباره ادعای سلاح بیولوژیک یا شیمیایی ایران را «بیاساس» و «بهانه جنگ» خواند.
شینهوا در گزارش اصلی نوشت سه رهبر درباره «بحران اوکراین، عدم اشاعه هستهای، وضعیت خاورمیانه و شبهجزیره کره» گفتوگو کردند. در گزارش رسانه رسمی جمهوری خلق چین، اشاره مستقیم به نام ایران نشده است که نشان میدهد چین پرونده منطقه را در قالب کلی خاورمیانه برداشت میکند، نه صرفا مسئله ایران.
خبرگزاری تاس روسیه نیز در گزارش اصلی نشست، هیچ اشارهای به نام ایران نکرد و فقط در یک گزارش جداگانه به نقل از ترامپ به آن اشاره کرد.
نشست شنژن نشان داد ایران هم موضوع مذاکره بوده و هم عرصهای که سه قدرت روی آن به اجماع نرسیدهاند؛ این فقدان اجماع، نه نشانه بیاهمیت بودن تهران بلکه نشانه عمق اختلاف میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره راهحل پرونده ایران است.
نظر شما