آگاه: در روز وداع با او، بازخوانی گفتوگوی اختصاصی روزنامه «آگاه» با این استاد فقید، بیش از آنکه مروری بر مباحث فیزیک باشد، خواندن دغدغههای صریح او درباره مدرسه، دانشگاه، مهاجرت و معنای زندگی در ایران معاصر است.
برای فهمیدن اینکه چرا یک فیزیکدان تربیت شده در یکی از معتبرترین دانشگاههای آمریکا تا واپسین سالهای عمرش بیش از هر معادلهای نگران «فرهنگ» و «هویت» بود، باید به نوجوانی او در اصفهان بازگشت.
از حجرههای ادب اصفهان تا کلاسهای برکلی و شریف
مهدی گلشنی متولد بهمن ۱۳۱۷ بود؛ نسلی که در سایهروشن سنت و تجدد قد کشید. او صبحها در مدرسه فرهنگ و دبیرستان ادب اصفهان ریاضی میخواند و همزمان، پای درسهای حوزوی، علوم ادبی، منطق و حکمت مینشست. همین همنشینی زودهنگام «ادب و حکمت» با «ریاضی و فیزیک»، بافتی دوگانه به ذهن او داد و اجازه نداد علم را از ریشههای فرهنگیاش جدا ببیند.
مسیر علمی او از آغاز درخشان بود. پس از دیپلم ریاضی، وارد رشته فیزیک دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۳۹ رتبه اول رشته فیزیک و کل دانشکده علوم شد. پس از گذراندن دوره الکترونیک و فیزیک هستهای در مراکز اتمی دانشگاه تهران، راهی آمریکا شد و دکترای فیزیک را در دانشگاه برکلی کالیفرنیا، زیر نظر چهرههایی در تراز پروفسور استیون واینبرگ، به پایان رساند. اما در سال ۱۳۴۹ به وطن بازگشت و در دانشگاه صنعتی شریف ماندگار شد؛ دانشگاهی که در سال ۱۳۶۴ به مرتبه استاد ممتازی آن رسید و در کنار عضویت اولیه در فرهنگستان علوم، ریاست گروه فلسفه علم و ۱۵ سال ریاست پژوهشگاه علوم انسانی، یکی از معدود پلهای زنده میان علوم پایه، علوم انسانی و حکمت اسلامی شد.
امروز به بهانه درگذشت او، مرور گفتوگوی او رنگی تازه دارد. در آن گفتوگو، گلشنی نه در قامت یک مدیر، که همچون پیرمردی هوشیار و دلسوخته سخن میگفت که پنج دهه از عمرش را در تالارهای دانشگاه گذرانده و شاهد تغییر آرام اما عمیق روح فرهنگ ایرانی بوده است.
وقتی مهمترین دغدغه یک فیزیکدان، «فرهنگ» از آب درمیآید
در ذهن بسیاری از مخاطبان، نام مهدی گلشنی با عبارت «علم و دین» گره خورده است؛ خبرنگار «آگاه» نیز در میانههای گفتوگو میپرسد آیا مهمترین دغدغهتان درباره جامعه ایرانی همین رابطه علم و دین است؟ اما پاسخ استاد قاطع و غافلگیرکننده است: «خیر، مهمترین دغدغهام فرهنگ است.»
این پاسخ کوتاه، کلید فهم تمام زیست و اندیشه اوست. گلشنی در آن گفتوگو از شکافی سخن میگوید که هر ناظر دقیقبینی در خیابانهای تهران لمس میکند؛ شکافی میان شعارهای رسمی و زیست روزمره مردم. او با تلخی دو روایت را یادآوری میکند؛ نخست خبرنگار شبکه سیانان که گفته بود «تهران آمریکاییترین شهری است که دیدهام» و دوم عکاس فرانسوی که پایتخت را «شهری پر از تضاد» توصیف کرده بود؛ جایی که در یک سویش شعارهای ضدغربی است و در سوی دیگرش تابلوها، غذاها و سبک مصرفی وامگرفته از غرب.
نقد گلشنی یک گلایه سطحی به ظواهر شهری نبود؛ او از نوعی «بیهویتی سرگردان» حرف میزد. به باور او، قرار بود راهی مستقل و متکی بر خویشتن طی شود، اما در عمل نه به پیشرفت و انضباط سازنده غرب رسیدیم، نه به خوداتکایی کشورهایی چون چین و ژاپن دست یافتیم و نه توانستیم فرهنگی زنده و اصیل از سنت اسلامی و ایرانی بسازیم. وقتی فرهنگ یک جامعه از اعتمادبهنفس تهی شود، دانشگاه، مدرسه و انتخابهای نسل جوان نیز رنگ تقلید میگیرد.
«مشقنویسی» در دانشگاه
اگر بخواهیم یک جمله از گفتوگوی ماندگار دکتر گلشنی با «آگاه» را بر سردر نشستهای آسیبشناسی دانشگاه ایران بیاویزیم، بیشک همان استعاره درخشان اوست: «ما داریم مشق میکنیم؛ سرمشقنویس نشدهایم.» گلشنی با این تعبیر، انگشت روی مزمنترین درد فضای آکادمیک ایران میگذارد؛ درد «تقلید کمیگرا» که جای «خلاقیت و حل مسئله» را گرفته است.
او ریشه این انحراف را در آییننامههایی میدید که ترفیع اساتید را به چاپ مقاله «آیاسآی» گره زد و حتی برای همکاری با شریک غربی امتیاز مضاعف قائل شد. نتیجه، پارادوکسی تلخ بود؛ بیشترین مقالات ایرانی در رشته شیمی منتشر میشود، اما بیشترین واردات کشور هم در همین حوزه است! حتی در داروسازی، با وجود امکانات داخلی، قراردادها به سمت خرید مواد اولیه از خارج رفت و در حاشیه این جریان، بازار «فروش مقاله» روبهروی دانشگاه تهران شکل گرفت؛ زخمی عمیق بر حیثیت علم.
گلشنی برای نشان دادن قربانی شدن استعدادهای واقعی، داستان همکاری با مدرک لیسانس را تعریف میکند که کل کارگاههای دانشگاه صنعتی شریف را اداره میکرد و به پشتوانه نوآوریهایش استادیار شده بود. او پنج یا شش اختراع داشت و دکتر جواد صالحی، استاد نامدار برق شریف، به معاون رئیسجمهور نامه نوشته بود که دو اختراع او باید بهصورت طرح ملی اجرا شود. اما این مخترع نهتنها ترفیع نگرفت، که بازنشسته شد؛ تنها به این جرم که مقاله آیاسآی نداشت!
گلشنی منتقدی بیخبر از جهان نبود. خودش در برکلی درس خوانده بود و میدانست در همان دانشگاههای غربی، نوشتن کتابی اثرگذار یا ساختن ابزاری برای رفع نیاز ملی، همسنگ مقاله ارزش دارد. او حتی در جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی، مجله «نیچر» را روی میز گذاشت تا نشان دهد در غرب هم این معیارها نقد شده است، اما کمیته بررسی بدون حضور او تشکیل شد و در سکوت بوروکراسی بینتیجه ماند.
ریشه این وابستگی در نگاه او، نبود اراده برای خوداتکایی بود. خاطره کنفرانس سال ۱۳۶۲ «علم و امت و سیاست اسلامی» در پاکستان را نقل میکرد که وقتی بهعنوان دبیر کنفرانس پیشنهاد داد بند «خودکفایی جهان اسلام» به قطعنامه اضافه شود، ناظران آمریکایی و انگلیسی با فشار آن را حذف کردند. در مقابل، از روایت پروفسور عبدالسلام درباره چین میگفت که چگونه با مهندسی معکوس و عزم ملی، از ۵۰۰ عالم سطح بالا به میلیونها پژوهشگر رسید؛ بیآنکه چشم به تایید دیگران بدوزد.
زنگ خطر برای مدرسه
شاید انسانیترین و در عین حال گزندهترین بخش گفتوگو با مهدی گلشنی، آنجا باشد که از دیوارهای دانشگاه بیرون میآید و سراغ «آموزشوپرورش» میرود؛ نهادی که با صراحتی دردناک آن را «یله» و رهاشده توصیف میکند. برای یک فیزیکدان بلندآوازه، دغدغه معیشت معلمان و حالوروز نوجوانان پشت نیمکتها، نشانه همان نگاه جامع فرهنگی است.
او تصویری آشنا اما تکاندهنده روایت میکند: «بارها در فرودگاه مهرآباد، راننده تاکسی خود را دبیر آموزشوپرورش معرفی کرد.» از نگاه او، وقتی معلم زیر فشار معیشت ناچار به تاکسیرانی است، طبیعی است کسی نداند در دبیرستانها چه میگذرد. او در گفتوگو با مؤلفان کتابهای درسی از سطح پایین مباحث شگفتزده شده و دیده بود بخشهای موثر در ترویج هویت ملی و دینی، در سالهای اخیر بیسروصدا از کتابهای درسی حذف شدهاند.
دو خاطره او از دبیرستانیها، مانند دو سکانس مستند از نسل جدید در ذهن میماند. نخست، دیدار دانشآموزان سال سوم و چهارم دبیرستان تیزهوشان علامه حلی با او؛ نوجوانانی که به اندازه دانشجویان ارشد فیزیک معلومات داشتند، اما خیلی زود روشن شد پرسشهای علمیشان تنها بهانهای برای یک سوال عمیقتر و بیپاسخ بوده است: «اصلا چرا باید به خدا اعتقاد داشت؟ دانشآموز دبیرستان علامه حلی این سوال را میپرسد. با آنان بحث کردم. اصلا وضعیت جالبی نیست. باز دبیرستانی دیگر من را برای سخنرانی دعوت کرد. پس از اتمام آن از دبیران خواستم از دانشجویان بپرسند هدف از درسخواندنشان چیست؟ خندیدند و پاسخی نگفتند. زیرا چند دانشآموز ایستاده بودند. پس از آن به همراه دبیران برای صرف ناهار رفتیم. گفتند: چه میگویی؟ این دانشآموزان فقط یک سوال میکنند: به کدام دانشگاه ایران وارد شویم که بتوانیم از آمریکا و کانادا و انگلیس پذیرش بگیریم؟!»
خاطره دوم، تلختر و اجتماعیتر است. در دبیرستانی دیگر، پس از سخنرانی از دبیران میخواهد هدف دانشآموزان از درس خواندن را بپرسند. معلمان جلوی بچهها سکوت میکنند، اما سر میز ناهار پرده را کنار میزنند: «چه میگویی؟ این دانشآموزان فقط یک سوال میکنند: به کدام دانشگاه ایران برویم که از آمریکا و کانادا و انگلیس پذیرش بگیریم؟»
انصاف نگاه گلشنی در ادامه همین بحث درباره مهاجرت نخبگان آشکار میشود. او اگرچه از جریانهای بیرونی و تشویق برخی اساتید برای خروج دانشجویان چشم نمیپوشد، اما ماجرا را تکبعدی نمیبیند و صریح میگوید: «جاذبه داخلی نیست و دافعه است.» از دانشجوی نخبه و متعهد دکترای خودش یاد میکند که در ایران ماند، اما فشار معیشت او را ناچار به تدریس در مدارس متعدد کرد و پژوهش دکتریاش را مختل ساخت. در سوی دیگر، از پارتیبازی در جذب هیات علمی گلایه داشت و حتی رئیس پیشین شریف را به مناظره عمومی دعوت کرده بود تا با پرونده قبولشدگان نشان دهد چه نخبگانی به نفع افراد متوسط کنار گذاشته شدهاند.
جهانیاندیشی با ریشه بومی و سخن گفتن با «زبان روز»
اگر کسی تنها نقدهای تند گلشنی به غربزدگی دانشگاهها را بخواند، ممکن است به خطا او را چهرهای منزوی بپندارد؛ در حالی که کارنامه واقعیاش دقیقا برعکس بود. گلشنی از اثرگذارترین متفکران معاصر ایران در جهان اسلام و محافل بینالمللی علم و دین به شمار میرفت. کتاب «قرآن و علوم طبیعت» او با ترجمه عربی آیتالله تسخیری به لبنان و مصر رفت و شیخ محمد غزالی، عالم نامدار الازهر، دو صفحه با دستخط خود بر آن تقریظ نوشت و آرزو کرد وسیله بیداری امت اسلامی شود. این کتاب بیش از ۱۲ بار در اندونزی و بارها در مصر و تایلند چاپ شد، بیش از ۵۰ مقاله پژوهشی در اندونزی درباره آرای او نگاشته شد، در مالزی کتابی درباره اندیشههای او و نقیبالعطاس منتشر شد و نامش در سال ۲۰۰۳ در جمع ۳۳ بنیانگذار «انجمن بینالمللی علم و دین» ثبت شد.
راز این اقبال جهانی، تسلط او بر «زبان روز» بود. گلشنی در این گفتوگو تاکید میکرد امروزه در میان سرآمدان علم در غرب، جریان جدی بازگشت به خداباوری شکل گرفته است؛ جریانی که از درک محدودیت علم تجربی میآید. او به زبان ساده یادآور میشد بشر امروز تنها پنج درصد کل ماده و انرژی جهان را میشناسد و ۹۵ درصد باقیمانده در قالب ماده و انرژی تاریک هنوز ناشناخته است؛ پس چگونه میتوان با تکیه بر پنج درصد، تکلیف تمام عالم را معین کرد؟ او در کتاب «علم، خداباوری و دانشمندان معاصر غربی» نشان داده بود که دیدگاه برخی برندگان نوبل پزشکی درباره روح در جنین، چقدر به آرای علامه طباطبایی و شهید مطهری نزدیک شده است.
از همین رو، نسخه فرهنگی گلشنی، مواجهه عالمانه بود، نه شعار. او به آموزه «ادخلوا البیوت من ابوابها» استناد میکرد و دو الگو را پیش میکشید: نخست شیوه شهید مطهری که برای نگارش مباحث اقتصادی، اساتید مارکسیست و مسلمان را گرد هم آورد تا مسائل واقعی طرح شود و دوم اقدام پاپ ژانپل دوم که گروهی از کشیشها را برای گرفتن دکترای فیزیک، زیستشناسی، اقتصاد و جامعهشناسی فرستاد تا با زبان دانش مدرن پاسخ دهند. حسرت گلشنی این بود که در ایران، کتابهای الحادی غرب مکررا ترجمه میشوند، اما پاسخهای عالمانه فیزیکدانان خداباور غربی به ندرت به دانشگاههای ما میرسد.
معلمی که کلاسش بعد از بازنشستگی هم تعطیل نشد
سالهای پایانی زندگی مهدی گلشنی، تصویر استادی را کامل میکند که رسالتش با حکم اداری آغاز نشد و با بازنشستگی پایان نیافت. در سال ۱۳۹۷، با وجود آنکه استاد ممتاز بود و ۱۲۰۰ استاد و فارغالتحصیل در مخالفت با کنار گذاشتن او نامه امضا کردند، دوره همکاریاش تمدید نشد. او در گفتوگو با «آگاه» این اتفاق را برای خودش «برکتزا» اما برای کشور زیانبار دانست؛ چرا که پس از آن، مسیر نوآوری در گروه فلسفه علم تغییر جهت داد.
با این حال، نه بازنشستگی و نه روزگار همهگیری کرونا نتوانست چراغ معلمیاش را خاموش کند. در همان سالها، دهها سخنرانی مجازی برای دانشگاههای تهران، شیراز، مشهد و همدان برگزار کرد، از نوشتن بازنایستاد و با همت چند همکار دانشگاهی و حوزوی، پیگیر راهاندازی «انجمن علم و دین» بود؛ انجمنی که حتی برای اجاره دفترش نیز تکیهگاهی جز همان معلمان حقوقبگیر نداشت.
امروز مهدی گلشنی در میان ما نیست؛ او از تبار استادانی بود که دانشگاه را کارگاه ساختن انسان ریشهدار و خلاق میدانستند. شاید بهترین یادنامه برای این فیزیکدان فرهنگدوست، جدی گرفتن همان پرسشهایی باشد که پیش پای ما گذاشت؛ پرسشهایی درباره معیشت معلم، هویت نوجوان، عدالت در دانشگاه و رویای روزی که فرهنگ و علم ایران به جای «مشقنویسی»، خود «سرمشق» روزگار شود.
برشی خواندنی از گفتوگوی «آگاه» با مهدی گلشنی درباره نسبت سیاست و دانشگاه
چهار دهه میان میز سیاستگذاری و دغدغه فرهنگ
مهدی گلشنی در کنار سالها تدریس در دانشگاه، چندین دوره عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بود و از نزدیک رفتار دولتهای مختلف را با نهاد علم و فرهنگ دید. او در بخشی از گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «آگاه»، با صراحتی کمسابقه از تلخی شنیده نشدن حرفهای کارشناسی در ساختار اداری و تجربهاش در چهار دوره ریاستجمهوری سخن گفته بود؛ روایتی که چهره مستقل و غیرمحافظهکار این استاد فقید را روشنتر نشان میدهد:
آیا با تغییر ترکیب شورای عالی انقلاب فرهنگی، به تحول در این نهاد امیدوار هستید؟
چنین چشماندازی نمیبینم. جدیدها خوباند اما از جهت بیتجربگی ناواردند؛ نه جوانی صرف. ما جوانی داریم که اطلاعاتش از صد تا پیر بیشتر است. افرادی که چندبعدی هستند موثرند. مسئله دیگر اینکه دولت قبل واقعا شورا را نابود کرد؛ انتخاب روسای دانشگاهها را که قبلا در کل شورا بحث و تحقیق میشد، از شورا گرفتند و به یک کمیته چهارنفره دادند. اصلا به مصوبات شورا اهمیت نمیدادند و آقای روحانی برخی مصوبات را ابلاغ نمیکرد. بارها این ایرادات را گفتهام و همه را در یک پرونده دارم، اما گوش نمیداد.
تجربه شما از جایگاه شورا در دورههای پیشین، از دولت آقای هاشمی تا خاتمی و احمدینژاد، چگونه بود؟
در دوره آقای هاشمی به شورا احترام گذاشته میشد و آن موقع دانشگاهها اینقدر افتضاح نبود. آقای خاتمی هم خودش انسان محترمی بود، اما وزرایش دخالت و هدایت میکردند. ۱۵ سال رئیس پژوهشگاه علوم انسانی بودم؛ سال ۷۹ بزرگترین کنگره سال امام علی (ع) را در پژوهشگاه برگزار کردیم و قرار بود ایشان افتتاح کند، اما اطرافیان رای او را زدند و سفر روسیه جور کردند. به ما گفت «به جدم قسم گفتم، اما گوش ندادند» و بعد در مصاحبه رسمی عذرخواهی کرد. در دوره آقای احمدینژاد، او حرفهای بیغرض را میشنید و خیلی از موارد را اجرا کرد؛ هرچند مشاورانش خوب نبودند. یکبار وزیر علوم وقت میخواست ۲۸ نفر از اساتید بسیار خوب شریف را بازنشسته کند؛ سه بار نزد رئیسجمهور رفتم تا مانع شوم. حتی در کمیته بررسی مقالات، کار به تندی وزیر با بنده کشید که دیگر آشتی نکردم.
نتیجه تلاشها برای «تحول در علوم انسانی» را پس از گذشت بیش از یک دهه چطور میبینید؟
هیچ کار مهمی انجام نشد. باید اثر بیرونیاش را دید. چرا موثر نبود؟ چون شایستهسالاری مطرح نیست و افراد مناسب سر کار نبودند. از طرفی حواسشان فقط نباید به علوم انسانی باشد؛ یک زمانی الحاد فقط از فلاسفه بود، اما الان از دل علوم فیزیکی و زیستی بیرون میآید. اول باید حواس به علوم پایه باشد.
نظر شما