آگاه: در حالی که بیش از یک ماه از آغاز حملات نظامی رژیم صهیونیستی و ایالات متحده به خاک ایران میگذرد، ابعاد خسارتهای وارد شده به زیرساختهای فرهنگی کشور بهتدریج در حال آشکار شدن است. در میان این خسارتها، کتابخانهها بهعنوان یکی از مهمترین نهادهای حافظ حافظه مکتوب و سرمایه دانشی جامعه، جایگاه ویژهای دارند؛ مراکزی که در حقوق بینالملل فرهنگی نیز بهعنوان بخشی از «اموال فرهنگی» شناخته میشوند و بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه و پروتکلهای الحاقی آن، باید از هرگونه حمله یا تخریب مصون باشند. گزارشهای اولیه نهاد کتابخانههای عمومی کشور نشان میدهد که تاکنون دستکم ۵۵ کتابخانه در ۱۲ استان کشور دچار آسیب شدهاند و دو کتابخانه نیز بهطور کامل تخریب شدهاند؛ خسارتهایی که تنها به ساختمانها محدود نمیشود و شامل از بین رفتن بخشی از منابع کتابی و مجموعههای منحصربهفرد نیز هست. این در حالی است که بر اساس سازوکارهای حقوقی و فرهنگی بینالمللی، کتابخانهها، آرشیوها و مراکز اسنادی بهعنوان حافظان میراث مکتوب بشری، در چارچوب کنوانسیونهای یونسکو و نشان «سپر آبی» باید تحت حمایت ویژه قرار داشته باشند.
در چنین شرایطی، نقش نهادهای ملی مرتبط با یونسکو در مستندسازی خسارتها، گزارشدهی به مجامع بینالمللی و پیگیری سازوکارهای حمایتی اهمیت دوچندانی پیدا میکند. حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در گفتوگویی تازه در خبرگزاری «ایبنا»، از روند تهیه گزارشهای رسمی درباره خسارتهای وارد شده به کتابخانههای کشور، نحوه ارائه این گزارشها به یونسکو و همچنین سازوکارهای بینالمللی برای حفاظت از مراکز فرهنگی در شرایط جنگی سخن گفت. آنچه در ادامه میخوانید گفتوگویی درباره جایگاه کتابخانهها در حقوق بینالملل فرهنگی، الزامات حمایتی یونسکو و چشمانداز پیگیری خسارتهای وارد شده به میراث مکتوب ایران است:
در شرایطی که کشور درگیر یک وضعیت جنگی شده و گزارشهایی از آسیب به کتابخانهها منتشر شده است، از منظر حقوق بینالملل فرهنگی و سازوکارهای یونسکو، جایگاه کتابخانهها در چنین شرایطی چگونه تعریف میشود؟
در حقوق بینالملل فرهنگی، کتابخانهها صرفا ساختمانهایی برای نگهداری کتاب نیستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و دانشی کشورها محسوب میشوند. در اسناد مهم بینالمللی، از جمله کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، کتابخانهها، آرشیوها، مراکز اسناد و مجموعههای علمی در زمره اموال فرهنگی قرار گرفتهاند. این بدان معناست که جامعه جهانی پذیرفته است که چنین مراکزی حافظ حافظه تاریخی و فرهنگی ملتها هستند و باید در شرایط جنگی از تعرض مصون بمانند.
به همین دلیل نیز در چارچوب این کنوانسیون و پروتکلهای الحاقی آن، مجموعهای از قواعد و سازوکارهای حفاظتی برای این مراکز پیشبینی شده است. یکی از مهمترین این سازوکارها استفاده از نشان «سپر آبی» است که بهعنوان نماد بینالمللی حفاظت از اموال فرهنگی شناخته میشود و در واقع معادل فرهنگی نشان صلیب سرخ در حوزه بشردوستانه است. کتابخانهها، موزهها و مراکز فرهنگی در صورت ثبت در چارچوب این نظام میتوانند از این نشان برای اعلام وضعیت حفاظتی خود استفاده کنند. در چنین شرایطی، هرگونه آسیب به کتابخانهها نه تنها خسارتی برای یک کشور، بلکه ضربهای به میراث فرهنگی بشریت محسوب میشود و به همین دلیل نیز موضوعی است که در سطح بینالمللی قابل طرح و پیگیری است.
با توجه به گزارشهایی که از آسیب به کتابخانههای کشور منتشر شده، آیا کمیسیون ملی یونسکو در ایران در حال تهیه گزارش رسمی برای ارائه به یونسکو است؟
بله، این موضوع در دستور کار قرار گرفته است. همانطور که اشاره شد، در چنین مواردی یکی از مهمترین اقدامات، مستندسازی دقیق خسارتها و تهیه گزارشهای رسمی است تا بتوان آنها را در چارچوب سازوکارهای بینالمللی مطرح کرد. در همین زمینه، معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آقای دکتر جوادی، امروز با من تماس داشتند و اطلاع دادند که گزارشی در حال تهیه است که پس از تکمیل، از طریق کمیسیون ملی یونسکو به این سازمان ارائه خواهد شد.
این گزارشها معمولا شامل اطلاعات دقیق درباره نوع خسارتها، مکان وقوع آنها، میزان آسیب به ساختمانها، تجهیزات و منابع فرهنگی و همچنین مستندات تصویری و کارشناسی است. پس از تجمیع این اطلاعات، امکان ارائه آنها در مجامع تخصصی یونسکو و همچنین طرح موضوع در نشستهای مرتبط فراهم میشود. طبیعتا چنین فرآیندی نیازمند زمان است، زیرا باید اطلاعات از منابع مختلف جمعآوری و صحتسنجی شود. اما روند کار آغاز شده و دستگاههای مختلف فرهنگی در حال همکاری برای تکمیل این گزارش هستند.
آیا در حال حاضر برآورد مشخصی از میزان خسارتهای وارد شده به کتابخانهها وجود دارد؟
در حال حاضر برآورد دقیق و نهایی از خسارتها هنوز در دسترس نیست، زیرا همانطور که اشاره کردم، ارزیابیها همچنان ادامه دارد و باید دادههای مختلف جمعآوری شود. با این حال، گزارشهایی که از سوی برخی نهادها و مجموعههای فرهنگی دریافت کردهایم نشان میدهد که در تعدادی از شهرها کتابخانهها دچار آسیب شدهاند. برای مثال، مجموعه «شهر کتاب» که شبکهای گسترده از مراکز فرهنگی و کتابفروشی در کشور دارد و حدود ۱۰۰ شعبه در نقاط مختلف ایران را شامل میشود، گزارشی برای ما ارسال کرده است. در این گزارش بیشتر به رویدادها و موارد آسیب اشاره شده است؛ یعنی اینکه در چه شهرهایی کتابخانهها یا مراکز مرتبط با کتاب دچار خسارت شدهاند.
در بسیاری از این موارد هنوز ارزیابی مالی دقیق انجام نشده و تمرکز بیشتر بر ثبت وقایع و شناسایی نقاط آسیبدیده بوده است. طبیعی است که برای رسیدن به یک تصویر دقیق از ابعاد خسارتها، نیازمند بررسیهای کارشناسی و زمان بیشتری هستیم.
در چارچوب سازوکارهای یونسکو، چه اقداماتی برای حفاظت از کتابخانهها در شرایط جنگی پیشبینی شده است؟
همانطور که اشاره شد، در اسناد بینالمللی مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی برای اموال فرهنگی در نظر گرفته شده است. یکی از این اقدامات، شناسایی و ثبت مراکز فرهنگی مهم و سپس علامتگذاری آنها با نشان سپر آبی است تا طرفهای درگیر در مخاصمه از ماهیت فرهنگی آنها آگاه باشند و از هدف قرار دادن آنها خودداری کنند.
علاوه بر این، کشورها موظفند پیش از وقوع بحران، برنامههایی برای حفاظت از میراث فرهنگی خود تهیه کنند. این برنامهها میتواند شامل مستندسازی مجموعهها، تهیه نسخههای پشتیبان از منابع ارزشمند، ایجاد شرایط نگهداری ایمن برای آثار و همچنین آموزش نیروهای متخصص برای مدیریت بحران باشد. در مورد کتابخانهها نیز همین اصول صدق میکند. بسیاری از کتابخانههای بزرگ دنیا در چارچوب برنامههای مدیریت بحران، اقدام به دیجیتالسازی منابع مهم، ایجاد مخازن امن و تهیه نسخههای پشتیبان از مجموعههای ارزشمند کردهاند تا در صورت بروز حوادث طبیعی یا جنگی، بتوان از نابودی کامل منابع جلوگیری کرد.
در شرایط فعلی چه اقداماتی میتواند برای کاهش آسیب به کتابخانهها انجام شود؟
در چنین شرایطی نخستین اقدام، ثبت و مستندسازی دقیق وضعیت موجود است. باید مشخص شود که چه مراکزی آسیب دیدهاند، چه نوع خسارتهایی وارد شده و چه منابعی در معرض خطر قرار دارند. پس از آن میتوان برنامههای حفاظتی و حمایتی را طراحی کرد.
نکته مهم دیگر، جلب توجه جامعه جهانی به این موضوع است. همانطور که گفتم، تخریب مراکز فرهنگی صرفا مسئله یک کشور نیست و به میراث فرهنگی بشریت مربوط میشود. بنابراین اطلاعرسانی دقیق و مستند به نهادهای بینالمللی میتواند نقش مهمی در جلب توجه و حمایت آنها داشته باشد. در نهایت نیز باید به موضوع بازسازی و احیای این مراکز توجه کرد. کتابخانهها نقش مهمی در حیات فرهنگی جامعه دارند و بازگشت آنها به چرخه فعالیت فرهنگی کشور اهمیت زیادی دارد.
آیا امکان طرح این موضوع در مجامع بینالمللی یونسکو وجود دارد؟
بله، در چارچوب سازوکارهای یونسکو امکان ارائه چنین گزارشهایی وجود دارد. گزارشهایی که درباره خسارت به میراث فرهنگی تهیه میشود میتواند در نشستهای تخصصی، شورای اجرایی یونسکو یا حتی کنفرانس عمومی این سازمان مطرح شود.
هدف از طرح این موضوعات، اطلاعرسانی به جامعه جهانی و جلب توجه به اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران است. بسیاری از کشورها و متخصصان حوزه فرهنگ در سراسر جهان نسبت به این موضوع حساس هستند و دغدغه مشترکی درباره حفاظت از میراث فرهنگی دارند. به همین دلیل، ارائه گزارشهای مستند از وضعیت کتابخانهها و دیگر مراکز فرهنگی میتواند در شکلگیری گفتوگوهای بینالمللی درباره ضرورت حفاظت از این میراث موثر باشد.
در نهایت، با توجه به شرایط موجود، چشمانداز حفاظت از کتابخانههای کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟
کتابخانهها از مهمترین زیرساختهای فرهنگی و علمی هر کشور هستند و حفاظت از آنها در واقع حفاظت از حافظه دانشی جامعه است. در شرایطی که با بحرانهایی مانند جنگ مواجه میشویم، اهمیت این موضوع بیش از پیش آشکار میشود. آنچه در حال حاضر اهمیت دارد، همکاری و هماهنگی میان نهادهای مختلف فرهنگی برای مستندسازی خسارتها، برنامهریزی برای حفاظت از منابع و همچنین اطلاعرسانی به جامعه جهانی است.
گزارشهایی که تهیه میشود میتواند نشاندهنده عمق خسارتهایی باشد که به زیرساختهای فرهنگی وارد شده است و در عین حال زمینه را برای جلب توجه و حمایت جامعه بینالمللی فراهم کند. امیدواریم با همکاری نهادهای فرهنگی و استفاده از ظرفیتهای بینالمللی، بتوانیم از میراث مکتوب کشور به بهترین شکل ممکن حفاظت کنیم و در عین حال مسیر بازسازی و احیای این مراکز فرهنگی را نیز با سرعت بیشتری پیش ببریم.
نظر شما