آگاه: زائر تشکر می‌کند، ظرف را می‌گیرد و در میان موج جمعیت گم می‌شود. چند دقیقه بعد، همان ظرف، تقریبا دست‌نخورده، کنار یک سطل زباله افتاده است. قاشق هنوز داخل ظرف است، خورش دست نخورده است و فقط چند دانه برنج روی زمین ریخته است. پیرمردی که از صبح کنار دیگ ایستاده، این صحنه را نمی‌بیند. شاید بهتر هم باشد که نبیند. او احتمالا هیچ‌وقت نفهمد غذایی که برای پختنش ماه‌ها انتظار کشیده، تنها چند متر آن‌سوتر، بی‌آنکه خورده شود، راهی سطل زباله شده است.

این صحنه، هرچند تصویر غالب پیاده‌روی اربعین نیست، اما آن‌قدر تکرار می‌شود که نمی‌توان از کنار آن بی‌تفاوت گذشت؛ ظرف‌های غذای نیمه‌خورده یا حتی دست‌نخورده، بطری‌های آب که فقط یک جرعه از آنها کم شده، نان‌هایی که هنوز تازه‌اند و میوه‌هایی که بی‌هیچ استفاده‌ای کنار سطل‌های زباله رها شده‌اند.
اربعین، بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جهان است؛ آیینی که میلیون‌ها انسان را از ده‌ها کشور گرد هم می‌آورد. طبیعی است که در چنین اجتماع عظیمی، در کنار جلوه‌های کم‌نظیر ایثار، همدلی و خدمت، رفتارهایی نیز دیده شود که با روح این آیین فاصله داشته باشد. سخن گفتن از این رفتارها، نقد اربعین نیست؛ تلاشی است برای پاسداری از همان فرهنگی که اربعین را به پدیده‌ای بی‌بدیل در جهان اسلام تبدیل کرده است.
در سال‌های اخیر، بارها تصاویر و روایت‌هایی از اسراف در مسیر پیاده‌روی منتشر شده است؛ موضوعی که حتی پژوهشگران علوم اجتماعی نیز آن را به‌عنوان یکی از آسیب‌های فرهنگی این آیین مورد توجه قرار داده‌اند. در پژوهشی با عنوان «آسیب‌های پیاده‌روی اربعین حسینی؛ بررسی جامعه‌شناختی»، اسراف، تبذیر، تولید پسماند و بی‌توجهی به فرهنگ مصرف، از جمله چالش‌هایی معرفی شده که اگر برای آنها چاره‌ای اندیشیده نشود، می‌تواند بخشی از کارکردهای فرهنگی این مراسم را تحت تاثیر قرار دهد.

 پشت هر لقمه، یک سال انتظار
اربعین، برای بسیاری از خانواده‌های عراقی، از ماه صفر آغاز نمی‌شود؛ از ماه‌ها قبل شروع می‌شود. از روزی که بخشی از درآمد خانواده کنار گذاشته می‌شود. از زمانی که مادری عراقی، خریدهای خانه را با حساب و کتاب انجام می‌دهد تا بتواند سهمی در پذیرایی از مهمانان امام حسین (ع) داشته باشد.
در بسیاری از شهرها و روستاهای عراق، موکب فقط یک چادر یا آشپزخانه نیست؛ حاصل مشارکت یک خانواده، یک فامیل یا حتی یک محله است. بسیاری از مردم عراق، با وجود تعلق به طبقات متوسط و حتی پایین جامعه، بخشی از درآمد و سرمایه سالانه خود را برای خدمت به زائران پس‌انداز می‌کنند و پذیرایی از زائر امام حسین (ع) را افتخار خود می‌دانند. وقتی غذایی با چنین نیتی تهیه شده باشد، دیگر فقط یک وعده خوراک نیست؛ بخشی از نذر، محبت، ایمان و کرامت میزبان است. به همین دلیل، دور ریختن آن، تنها هدر دادن چند قاشق برنج نیست؛ نادیده گرفتن زحمتی است که شاید یک خانواده، یک سال برای آن برنامه‌ریزی کرده باشد.

 همه چیز را باید امتحان کرد؟
ساعت از سه بعدازظهر گذشته است. گرمای جاده هنوز کم نشده و زائران، آرام‌آرام از کنار موکب‌ها عبور می‌کنند. در فاصله چند صد متری، چند موکب کنار هم برپا شده‌اند؛ یکی چای عراقی تعارف می‌کند، دیگری قهوه عربی، آن‌طرف‌تر شربت، کمی جلوتر بستنی، بعد خرما، میوه، آب خنک و چند قدم بعد، برنج و خورش.
بعضی‌ها از هر موکب چیزی می‌گیرند؛ نه از روی نیاز، بلکه برای امتحان کردن، مقایسه طعم‌ها یا شاید از روی رودربایستی با میزبانی که با اصرار، ظرف غذا را به دست‌شان می‌دهد.
گاهی ظرف دوم و سوم گرفته می‌شود، در حالی که زائر هنوز غذای قبلی را نخورده است. گاهی بطری جدید آب برداشته می‌شود، در حالی که بطری قبلی نیمه‌پر مانده است. گاهی میوه یا شیرینی فقط برای چشیدن گرفته می‌شود و چند دقیقه بعد، جایی کنار مسیر جا می‌ماند. این رفتار، شاید از نگاه فردی کوچک به نظر برسد، اما وقتی میلیون‌ها نفر در یک مسیر واحد حرکت می‌کنند، همین انتخاب‌های کوچک، به مسئله‌ای بزرگ تبدیل می‌شود؛ مسئله‌ای که نه فقط به اقتصاد نذر، بلکه به اخلاق زیارت، فرهنگ میزبان و حتی چهره اجتماعی بزرگ‌ترین آیین شیعیان گره می‌خورد.

 وقتی «نعمت» فراوان می‌شود
اگر از زائران بپرسید چرا گاهی غذایی را می‌گیرند که نمی‌خورند، احتمالا پاسخ‌های متفاوتی می‌شنوید؛ «اصرار موکب بود»، «فکر کردم بعدا گرسنه می‌شوم»، «خواستم غذای این موکب را هم امتحان کنم»، «دلم نیامد دست رد به سینه میزبان بزنم»
هیچ‌کدام از این پاسخ‌ها لزوما از سر بی‌احترامی نیست. اتفاقا بسیاری از کسانی که چنین رفتاری دارند، شاید خودشان در زندگی روزمره کمترین میزان اسراف را داشته باشند. اما به نظر می‌رسد در فضای خاص اربعین، فراوانی نعمت، ذهن انسان را نیز دچار نوعی خطای محاسبه می‌کند.
احترام به میزبان، پیش از آنکه به گرفتن غذا باشد، به احترام گذاشتن به نیت اوست. اگر زائر می‌داند که توان خوردن ندارد، آیا مودبانه تشکر کردن و ادامه مسیر، احترام بیشتری به نذر میزبان نیست تا اینکه غذا را بگیرد و چند دقیقه بعد، کنار جاده رها کند؟ شاید وقت آن رسیده باشد که در کنار آموزش «پذیرایی»، فرهنگ «پذیرش مسئولانه» نیز میان زائران تقویت شود.

 اربعین؛ آیینی که با اخلاق معنا پیدا می‌کند
کمتر کسی پیاده‌روی اربعین را فقط یک سفر می‌داند. برای بسیاری از زائران، این مسیر، نوعی سلوک و تمرین اخلاقی است؛ سفری که قرار است انسان را اندکی شبیه‌تر به آرمان‌هایی کند که امام حسین (ع) برای آنها قیام کرد.
اگر چنین باشد، هر رفتار کوچک در این مسیر نیز معنا پیدا می‌کند؛ از رعایت نوبت در صف غذا گرفته تا برداشتن زباله‌ای که روی زمین افتاده است. شاید به همین دلیل است که توصیه‌های مراجع تقلید درباره اربعین، تنها به خواندن دعا و زیارت محدود نمی‌شود. آنان بارها بر حفظ نظم، رعایت حقوق دیگران، احترام به مردم عراق، حفظ نظافت و پرهیز از اسراف تاکید کرده‌اند.
از یک ظرف غذا تا آبروی یک فرهنگ
هر سال، میلیون‌ها زائر از کشورهای مختلف در پیاده‌روی اربعین حضور پیدا می‌کنند. برای بسیاری از آنان، این نخستین مواجهه با فرهنگ میزبانی شیعیان عراق و ایران است.
در چنین رویدادی، رفتار هر زائر، فقط یک رفتار فردی نیست؛ تصویری است که از فرهنگ شیعه در ذهن دیگران باقی می‌ماند. وقتی زائری با احترام از میزبان تشکر می‌کند، فقط ادب شخصی خود را نشان نمی‌دهد؛ نماینده فرهنگی است که از آن آمده است. همان‌گونه که اگر بطری آب نیمه‌پر یا ظرف غذای دست‌نخورده‌ای کنار جاده رها شود، آن تصویر نیز بخشی از حافظه جمعی این سفر خواهد شد. در نهایت، اربعین بیش از آنکه به تعداد موکب‌ها یا حجم غذا شناخته شود، به اخلاقی شناخته خواهد شد که در این مسیر جریان دارد؛ اخلاقی که احترام به نعمت، یکی از روشن‌ترین جلوه‌های آن است.

زیارت؛ فقط رسیدن به کربلا نیست
اگر از زائران اربعین بپرسید مهم‌ترین هدف این سفر چیست، پاسخ‌ها احتمالا شبیه هم خواهد بود؛ «اظهار ارادت به امام حسین (ع)»، «تجدید عهد با عاشورا»، «زیارت سیدالشهدا (ع)» یا «تمرین همدلی و برادری». اما آیا زیارت، فقط رسیدن به حرم است؟
در سنت شیعه، پاسخ منفی است. همان‌گونه که برای نماز، روزه یا حج، تنها انجام ظاهر عمل کافی نیست، درباره زیارت نیز «آداب» و «اخلاق» بخشی از اصل عبادت به شمار می‌آید. از متون روایی گرفته تا توصیه‌های عالمان دینی، همواره بر این نکته تاکید شده است که زائر باید پیش از رسیدن به حرم، در رفتار خود نیز نشانه‌هایی از این سفر را آشکار کند؛ فروتنی، خوش‌رفتاری، رعایت حق دیگران، احترام به میزبان، پاکیزگی، قناعت و پرهیز از اسراف. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از توصیه‌هایی که هر سال از سوی مراجع تقلید خطاب به زائران منتشر می‌شود، کمتر درباره تعداد قدم‌ها یا طول مسیر است و بیشتر درباره اخلاق حضور در این اجتماع عظیم سخن می‌گوید.
در آستانه اربعین، آیت‌الله سیدعلی سیستانی نیز در پیامی به مسئولان موکب‌ها و زائران، بر حفظ نظافت مسیر، جلوگیری از انباشت زباله و توجه به محیط پیرامون تاکید کرده و حتی پیشنهاد داده‌اند بخشی از هزینه موکب‌ها برای جمع‌آوری پسماند اختصاص یابد. این توصیه، یک پیام روشن دارد؛ خدمت به زائر، تنها با اطعام کامل نمی‌شود، بلکه با حفظ حرمت مسیر و نعمت نیز معنا پیدا می‌کند.

 وقتی یک لقمه، دیگر فقط یک لقمه نیست
در فرهنگ دینی، غذا فقط مجموعه‌ای از کالری و مواد غذایی نیست. نان، آب، خرما یا برنج، پیش از آنکه خوراک انسان باشند، «نعمت» هستند؛ نعمتی که در قرآن بارها از انسان خواسته شده قدر آن را بداند و از تباه کردنش بپرهیزد. قرآن کریم، در آیه‌ای که شاید بارها شنیده‌ایم، می‌فرماید: «کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا؛ إِنَّهُ لَا یحِبُّ الْمُسْرِفِینَ.» «بخورید و بیاشامید، اما اسراف نکنید؛ زیرا خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.»
در آیه‌ای دیگر، تعبیر شدیدتری به کار رفته است: «إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوَانَ الشَّیاطِینِ.» «تبذیرکنندگان، برادران شیطان‌اند.»
این تعابیر، نشان می‌دهد که در نگاه قرآن، اسراف صرفا یک بی‌انضباطی اقتصادی نیست؛ نوعی ناسپاسی در برابر نعمت الهی است. از همین رو، در روایات اهل ‌بیت (ع) نیز احترام به نعمت جایگاه ویژه‌ای دارد. نقل شده است که امام صادق (ع) اسراف را حتی در دور انداختن چیزهای کوچک نیز نمی‌پسندیدند و در سیره اهل‌ بیت (ع)، حفظ حرمت نان و غذا همواره مورد تاکید بوده است. اگر این آموزه‌ها را کنار صحنه‌های اربعین بگذاریم، تصویر تازه‌ای شکل می‌گیرد.
ظرف غذای نذری، دیگر فقط یک وعده خوراک نیست؛ نعمتی است که با نام امام حسین (ع) آماده شده و احترام به آن، بخشی از احترام به صاحب این سفره است.

 اربعین؛ فرصتی برای تمرین مسئولیت
شاید هیچ‌کس انتظار نداشته باشد که در بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جهان، همه‌چیز بی‌نقص باشد. اجتماع چند ده میلیونی، طبیعتا با چالش‌هایی نیز همراه است؛ از مدیریت جمعیت گرفته تا حمل‌ونقل، بهداشت، محیط ‌زیست و البته فرهنگ مصرف. مسئله، وجود این چالش‌ها نیست؛ مسئله، نادیده گرفتن آنهاست. اتفاقا یکی از نشانه‌های پویایی یک فرهنگ، توانایی آن در نقد درونی و اصلاح خود است. همان‌گونه که عاشورا، دعوت به اصلاح بود، اربعین نیز می‌تواند هر سال فرصتی برای اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی باشد. شاید به همین دلیل است که پژوهشگران، روحانیان، موکب‌داران و حتی خود زائران، امروز بیش از گذشته از ضرورت «فرهنگ‌سازی» سخن می‌گویند؛ فرهنگی که یادآوری کند اربعین فقط راه رفتن میان نجف و کربلا نیست، بلکه تمرین مسئولیت‌پذیری است. مسئولیت در برابر تصویری که از فرهنگ شیعه در ذهن میلیون‌ها انسان باقی می‌گذاریم.

آداب زائر حسینی 
آنچه کمتر درباره آن سخن می‌گوییم
زیارت در سنت شیعه، تنها خواندن زیارتنامه و رسیدن به حرم نیست. برای زائر، آدابی بیان شده که روح این سفر را شکل می‌دهد: نیت خالص و پرهیز از خودنمایی، رعایت حقوق دیگر زائران، احترام به میزبان و قدردانی از خادمان، پرهیز از اسراف در غذا، آب و امکانات، رعایت پاکیزگی مسیر و موکب‌ها، قناعت و دوری از تجمل‌گرایی، خوش‌خلقی و بردباری در ازدحام، کمک به سالمندان، کودکان و زائران ناتوان، حفظ نظم و رعایت صف و شکرگزاری برای نعمت میزبانی و امنیت سفر.

آیا رد کردن غذای موکب بی‌احترامی است؟
بسیاری از زائران تصور می‌کنند اگر غذای موکب را نپذیرند، میزبان ناراحت می‌شود. اما اگر زائر واقعا نیازی به غذا ندارد، رد کردن مودبانه، احترام بیشتری به نذر میزبان است تا گرفتن غذایی که بعدا مصرف نشود. در فرهنگ میزبانی عراقی، آنچه اهمیت دارد، خدمت به زائر است، نه افزایش تعداد ظرف‌های توزیع‌شده. بنابراین اگر با لبخند، تشکر و احترام بگوییم «سیر هستم» یا «متشکرم»، هم حرمت میزبان حفظ شده و هم از اسراف جلوگیری می‌شود.

۱۰ توصیه برای یک زائر مسئول
۱. فقط به اندازه نیاز غذا بگیرید. ۲. بطری آب نیمه‌کاره را رها نکنید. ۳. اگر سیر هستید، مودبانه تشکر کنید. ۴. نذر مردم را امانت بدانید. ۵. از گرفتن همزمان چند وعده غذا خودداری کنید. ۶. اگر غذا اضافه آمد، آن را با دیگران تقسیم کنید. ۷. زباله را در محل تعیین‌شده قرار دهید. ۸. از ظروف یک‌بار مصرف فقط در صورت نیاز استفاده کنید. ۹. به یاد داشته باشید پشت هر وعده غذا، زحمت و نذر یک خانواده نهفته است. ۱۰. کاری کنید که میزبان، پس از پایان اربعین، زائر امام حسین (ع) را با احترام، نظم و قدردانی به یاد بیاورد.