آگاه: اما پاییز سال ۲۰۲۶ در یکی از کوچه‌های منتهی به مرکز باکو، تصویری دیگر پیش چشم مسافر می‌گذارد. پشت درهای آهنی یک مدرسه دولتی، دختر نوجوانی با مانتوی سرمه‌ای و روسری سفید ساده، چشم به زمین دوخته است. مدیران مدرسه برگه آیین‌نامه جدید یونیفرم را نشان می‌دهند و مانع ورود دانش‌آموزانی می‌شوند که موهای خود را پوشانده‌اند. تناقض درست همینجا در ذهن رهگذر جان می‌گیرد؛ تنها چند کیلومتر دورتر، در دالان‌های سنگ‌تراشی شده شهر قدیم و سالن‌های مدرن موزه حیدر علی‌اف، روسری‌های ابریشمی سنتی مادربزرگ‌ها، معروف به «کلاغای»، در کانون افتخار ملی قرار دارند. این سربندهای نفیس مزین به نگاره‌های سنتی بته‌جقه، به عنوان شاهکار میراث ناملموس جهانی یونسکو ستایش می‌شوند و عکس آنها روی تمبرهای یادبود چاپ می‌شود. در صحنه فرهنگ رسمی، پوشاندن سر با روسری سنتی تا زمانی که درون ویترین شیشه‌ای موزه یا بر صفحه تمبر بماند نشانه اصالت است، اما اگر همین روسری به سر دانش‌آموزی در آستانه درگاه مدرسه بسته شود، برهم‌زننده نظم مدرن تلقی می‌شود.

باکو؛ پاریس در مرکز، روستا در حاشیه
باکو با دو ریتم کاملا متفاوت روزگار می‌گذراند. در میدان فواره‌ها و راسته خیابان نظامی، بوی دانه برشته قهوه و شیرینی‌های فرانسوی از کافه‌های مدرن به مشام می‌رسد. اتومبیل‌های گران‌قیمت بر آسفالت صیقلی خیابان‌هایی تردد می‌کنند که هر سال میزبان غرش ماشین‌های فرمول یک در کنار دیوارهای سنگی دوره باروک هستند. این بخش از باکو تلاش دارد تصویری از پاریس یا وین در کناره قفقاز ارائه دهد؛ شهری پرجنب‌وجوش که به روی جهان غرب لبخند می‌زند.
اما اگر مسافر، خط ساحلی را ۲۰ کیلومتر به سمت شبه‌جزیره آبشوران ادامه دهد و وارد محله کهن «نارداران» شود، ناگهان صحنه دگرگون می‌شود. در نارداران، دیگر اثری از کافه‌های پرزرق‌وبرق نیست؛ کوچه‌ها باریک و خاکی‌اند، دیوارها از سنگ‌های آهکی ساخته شده‌اند و پرچم‌های سبز و سیاه مذهبی بر سردر خانه‌ها برافراشته‌اند. کمی آن‌سوتر در منطقه شیکوو، زیارتگاه باشکوه «بی‌بی‌هیبت» مشرف به خلیج باکو بر فراز صخره‌ها می‌درخشد. این آرامگاه که مزار حکیمه خاتون، خواهر امام رضا (ع) در آن قرار دارد، در دهه ۱۹۳۰ به دست بلشویک‌ها ویران شد اما پس از استقلال دوباره با ظرافت بازسازی شد.
درون شبستان خنک و آینه‌کاری شده، زنی سالخورده با چادر سیاه سنتی کنار ضریح طلایی زانو زده است. او با دستانی پینه‌بسته شمعی باریک روشن می‌کند، به آرامی برای عاقبت بخیری فرزندش دعا می‌خواند و نفس عمیقی از عطر گلاب ناب می‌کشد. دینداری برای مردم این کوچه‌ها نه یک پروژه حاکمیتی است و نه موضوعی برای سخنرانی‌های رسانه‌ای؛ این ایمان، پناهگاهی عاطفی و خلوتگاهی درونی است که رنج‌های روزمره زندگی را در پناه سنت و آرامش معنوی قابل‌ تحمل می‌سازد.

سنگ ‌قبرهایی که نسل‌های تازه نمی‌خوانند؛ راوی گسست ۱۰۰ ساله خط
تاریخ فرهنگی قفقاز کمتر پدیده‌ای را به تلخی چرخش‌های مکرر خط تجربه کرده است. در طول یک قرن، نظام نوشتاری مردم این سرزمین سه بار به طور تحمیلی و ناگهانی تغییر کرد؛ رویدادی که پیوند نسل‌ها را با حافظه مکتوب خویش دچار دست‌اندازی عمیق ساخت:
تا سال ۱۹۲۸ (الفبای عربی– فارسی): بازتابی از میراث مکتوب کهن اسلامی و حوزه فرهنگی مشترک منطقه بود که دسترسی مستقیم جامعه به ادبیات کلاسیک، اسناد تاریخی و سنگ ‌مزارها را فراهم می‌کرد.
۱۹۲۹ تا ۱۹۳۹ (الفبای لاتین اولیه / یانالیف): حاصل برنامه تجدد آمرانه در دوره آغازین حاکمیت شوروی برای فاصله‌گیری از سنت و متون دینی که سرآغاز قطع ارتباط نسل جدید با نوشته‌های قدیمی و ناخوانا شدن خط نیاکان شد.
۱۹۳۹ تا ۱۹۹۱ (الفبای سیریلیک / روسی): تحمیل سیاست‌های یکپارچه‌سازی و روسی‌سازی اداری دوران استالین که نظام سوادآموزی را دگرگون ساخت و خط و زبان اداری مسکو را چیره کرد.
از ۱۹۹۱ تاکنون (الفبای لاتین جدید): همزمان با استقلال ملی، غرب‌گرایی و هم‌پیمانی‌های منطقه‌ای به کار گرفته شد؛ سیاستی که به ناتوانی نسل‌های متاخر در خواندن مکتوبات دوره سیریلیک و سنگ ‌مزارهای باستانی انجامید.
این گسست خطی در آرامستان‌های قدیمی باکو و گنجه تجسمی عینی دارد. پدربزرگی بازنشسته به همراه نوه نوجوانش در میان سنگ‌های کهنه قدم می‌زند. پیرمرد روبه‌روی سنگ مزاری از جنس مرمر سفید می‌ایستد که تاریخ ۱۹۱۵ روی آن ثبت شده است. کتیبه مزار با خط نستعلیق فارسی و عباراتی از قرآن و شعر آراسته شده است. نوه که در مدارس دوره استقلال به خط لاتین آموزش دیده، انگشتانش را روی پیچ‌وخم خطوط عربی می‌کشد اما قادر به هجی کردن نام جد خویش یا فهمیدن معنای بیت روی مزار نیست. پدربزرگ با لحنی آرام شعر را می‌خواند، اما می‌داند که با رفتن نسل او، این سنگ‌ها برای نوه‌ها به کتیبه‌هایی خاموش و ناخوانا بدل خواهند شد. این چرخش‌های زبانی، ارتباط مستقیم مردم عادی را با هزار سال کتاب، شعر و اسناد خانوادگی برید و آن را به تخصص محدود اساتید دانشگاه بدل کرد.

نظامی در میدان گنجه هنوز با زبان فارسی شعر می‌خواند
با گذر از باکو به سمت دشت‌های غربی و شهر تاریخی گنجه، هوا رنگ‌وبوی دیگری به خود می‌گیرد. در میدان مرکزی شهر و در جوار آرامگاه شکوهمند نظامی گنجوی، مجسمه سنگی شاعر بزرگ قرن ششم هجری در میان سایه چنارهای کهن ایستاده است. در کتاب‌های درسی و روایت‌های رسمی، تلاشی پیوسته وجود دارد تا نظامی را سراینده‌ای محدود به جغرافیای مرزهای کنونی معرفی کنند؛ روایتی که پیوندهای ذاتی او با جهان فکری کهن پیرامونش را نادیده می‌انگارد.
اما حقایق فرهنگی را نمی‌توان با مرزهای اداری محدود ساخت. نظامی شاهکارهای خمسه خود را- از دلدادگی پاک «لیلی و مجنون» تا شور حماسی «خسرو و شیرین» و حکمت‌های عرفانی «مخزن‌الاسرار»- به همان زبانی سروده که حافظ، سعدی و فردوسی سخن می‌گفتند. در همان حوالی، خاقانی شروانی قصاید فارسی‌اش را در دربار شروان‌شاهان به نظم درمی‌آورد. دستگاه فکری نظامی، تصویرسازی‌های او از بوستان‌های رازآلود، تمثیل‌هایش از شمع و شاهد و جهان‌بینی اخلاقی‌اش، برآمده از همان بستر فرهنگی فراگیری است که قرن‌ها در این پهنه جاری بود. فرهنگ اصیل مانند هوای کوهستان است؛ نمی‌توان آن را با سیم خاردار یا مصوبات اداری بخش‌بندی کرد، چراکه واژه‌ها و استعاره‌های فارسی نظامی هنوز در معماری آجری، نام محله‌ها و هویت ادبی این دیار جاری است.

صدای تار و کمانچه در دوسوی ارس
پیوند حقیقی دو سوی رود ارس بیش از هر کجای دیگر در طنین موسیقی و مناسک کهن زندگی حس می‌شود. هنگامی که یک نوازنده کهنه‌کار در تالارهای باکو کاسه چوبی تار را روی سینه می‌گذارد و سرانگشتانش با کاسه ساز یکی می‌شود و کمانچه صدایی سوزناک سر می‌دهد، گوشه‌های آواز او شنونده را بی‌واسطه به دستگاه‌های اصیل «شور»، «سه‌گاه»، «همایون» و «چهارگاه» می‌برد. پرده‌ها، فرودها و تحریرهای برآمده از حنجره خواننده موسیقی «مقام»، همان نغمه‌ها و دل‌تنگی‌هایی است که در تبریز و اردبیل نواخته می‌شود. با فرا رسیدن اسفند و روزهای بیداری خاک، این پیوستگی جلوه‌ای ملموس‌تر می‌یابد. در خانه‌های محله‌های قدیمی باکو، همانند خانه‌های تبریز، دیگ‌های مسی سمنو (سامانی) ساعت‌ها روی شعله‌های آرام قل‌قل می‌کنند. مردم در هر دو سوی رود، چهارشنبه‌های آخر سال را جشن می‌گیرند، بوته‌های خار را به آتش می‌کشند و جوانان با شادمانی از روی آتش می‌پرند. سفره‌های عید با تخم‌مرغ‌های رنگین و سبزه‌های تازه آراسته می‌شوند و بوی شیرینی‌های خانگی فضا را پر می‌کند. حکومت‌ها عوض می‌شوند، مرزها روی نقشه‌ها جابه‌جا می‌شوند، معاهدات تاریخی امضا می‌شوند و الفباها تغییر می‌کنند، اما روحی که در نوای زخمه تار قفقاز، عطر شیرین سمنو و تپش قلب مردمان دو سوی ارس موج می‌زند، یک روح یگانه و زنده است که با هیچ خط‌کشی و دیواری از هم جدا نمی‌شود.