آگاه: با وجود این، تصویر زمستان پیش‌ رو الزاما تصویری از قطع گسترده گاز و توقف تولید نیست. صنعت گاز ایران همچنان از توان تولید قابل توجهی برخوردار است، بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده بازسازی شده و ابزارهایی برای مدیریت مصرف، ذخیره‌سازی و تامین گاز از همسایگان وجود دارد. مسئله اصلی آن است که کدام راهکار در فرصت کوتاه باقی‌مانده اثرگذارتر است. توسعه میدان‌های تازه به سرمایه و زمان نیاز دارد. دو عاملی که اکنون با محدودیت روبه‌رو هستند. بنابراین عبور کم‌هزینه از زمستان به تصمیم‌هایی وابسته است که بتوانند در چند هفته آینده نتیجه بدهند.

حساب کسری زمستان
برای فهم چالش امسال باید دو عدد را از یکدیگر جدا کرد؛ نخست، کمبود قدیمی گاز که پیش از آسیب‌های اخیر نیز در روزهای اوج سرما وجود داشت. بر اساس اعلام شرکت ملی گاز ایران، این ناترازی در زمستان‌های گذشته به حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسید. دوم، ظرفیتی است که در جریان حملات ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ به تاسیسات پارس جنوبی آسیب دید. به گفته سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز، در این حملات حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه تولید و فرآورش گاز کشور از دسترس خارج شد.
عملیات بازسازی و استفاده از ظرفیت خالی سایر پالایشگاه‌ها تاکنون نزدیک به ۱۰۰ میلیون متر مکعب از این ظرفیت را به مدار بازگردانده است. دستاوردی مهم که حاصل تلاش کارکنان صنعت نفت در شرایط دشوار بوده است. با این حال، هنوز حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانه جبران نشده است. اگر این کمبود به ناترازی گذشته افزوده شود، فشار بالقوه در روزهای بسیار سرد می‌تواند به حدود ۳۳۰ تا ۳۸۰ میلیون مترمکعب برسد. البته این محاسبه یک سناریوی هشداردهنده است و نباید آن را کسری قطعی زمستان دانست. زیرا ظرفیت پالایشگاهی با تولید واقعی تفاوت دارد و میزان گاز مورد نیاز نیز تابع شدت سرما و رفتار مصرف‌کنندگان است.
اهمیت این اعداد در مقیاس آنهاست. حتی اگر بخش دیگری از تاسیسات آسیب‌دیده تا آغاز سرمای شدید بازسازی شود، کمبود تاریخی گاز از میان نخواهد رفت. بنابراین ثبت رکوردهای تازه تولید، هرچند ارزشمند، نمی‌تواند به‌تنهایی معیار آمادگی کشور برای زمستان باشد. معیار اصلی، مقدار گازی است که در سردترین روزها با فشار مناسب به مصرف‌کنندگان می‌رسد.

سرما در انتهای خط
کمبود گاز در همه نقاط کشور آثار یکسانی ندارد. بخش بزرگی از گاز ایران در جنوب تولید و فرآورش می‌شود، در حالی که بسیاری از مناطق سردسیر در شمال و شمال شرق قرار دارند. گاز برای رسیدن به این مناطق باید مسیر طولانی خطوط انتقال را طی کند. با افزایش مصرف و کاهش فشار، نقاط انتهایی شبکه زودتر در معرض دشواری قرار می‌گیرند. به همین دلیل، مسئله تامین گاز زمستانی را نمی‌توان تنها با محاسبه مجموع تولید و مصرف کشور توضیح داد.
هفتم آبان امسال، مدیرعامل شرکت ملی گاز از احتمال تنش در بخش‌هایی از شبکه گاز ۱۱ استان خبر داد. مازندران، گلستان و خراسان شمالی از جمله مناطقی هستند که شرایط حساس‌تری دارند. این هشدار به معنای وقوع حتمی قطع گاز نیست، اما ضرورت آماده‌سازی خطوط انتقال، ایستگاه‌های تقویت فشار و برنامه‌های اضطراری استانی را نشان می‌دهد. قطع گاز در یک منطقه مسکونی، به ویژه در سرمای شدید با خاموشی چند ساعته برق تفاوت دارد. وصل دوباره شبکه به بررسی‌های ایمنی و حضور نیروهای عملیاتی نیاز دارد.
در سوی دیگر کارخانه‌ها قرار دارند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که هنگام افزایش مصرف خانگی، یکی از نخستین راه‌های حفظ پایداری شبکه محدود کردن گاز صنایع است. این تصمیم در کوتاه مدت از افت فشار گاز خانه‌ها جلوگیری می‌کند، اما هزینه آن ممکن است ماه‌ها در اقتصاد باقی بماند.

هزینه خاموشی کارخانه‌ها
قطع گاز یک کارخانه فولاد مانند خاموش ‌کردن چراغ‌های ساختمان اداری نیست. در واحدهای احیای مستقیم، گاز بخشی از فرآیند تولید آهن اسفنجی است. توقف این واحدها، تامین مواد اولیه کارخانه‌های بعدی زنجیره فولاد را نیز مختل می‌کند. در صنعت سیمان، خاموشی کوره و راه‌اندازی دوباره آن هزینه دارد. پتروشیمی‌ها نیز ممکن است با کاهش خوراک یا سوخت، بخشی از تولید و تعهدات فروش خود را از دست بدهند. پیامد این اتفاق‌ها در کاهش صادرات، درآمد بنگاه‌ها و گاهی دستمزد و امنیت شغلی کارگران ظاهر می‌شود.
نیروگاه‌ها نیز از این فشار مصون نیستند. با کاهش گاز تحویلی، برخی واحدها ناچار به استفاده بیشتر از گازوئیل و مازوت می‌شوند. تامین و حمل این سوخت‌ها هزینه دارد و مصرف آنها، به‌ویژه مازوت، می‌تواند آلودگی بیشتری ایجاد کند. در نتیجه، کمبود گاز از یک مسئله فنی در شبکه انرژی به مسئله‌ای اقتصادی تبدیل می‌شود که هزینه آن به تولید، بودجه عمومی، محیط‌زیست و معیشت مردم منتقل خواهد شد. از این منظر، موفقیت در مدیریت زمستان نباید صرفا با تعداد خانه‌هایی سنجیده شود که گازشان قطع نشده است. حفظ جریان گاز خانگی اولویتی ضروری است، اما سیاست‌گذاری باید همزمان برای کاهش محدودیت صنایع و هزینه سوخت نیروگاه‌ها نیز برنامه داشته باشد.

محدودیت زمان تولید
راه ‌حل طبیعی کمبود گاز افزایش تولید است. اما توان تولید را نمی‌توان با صدور یک دستور اداری به اندازه دلخواه بالا برد. توسعه میدان‌ها به حفاری چاه، ساخت تاسیسات، تجهیزات فرآورش و سرمایه‌گذاری نیاز دارد. حتی در پروژه‌هایی که پیشرفت مناسبی داشته‌اند، میان ظرفیت پیش‌بینی‌ شده و گاز واقعی تحویلی به شبکه فاصله وجود دارد. افزون بر این پارس جنوبی با مسئله افت طبیعی فشار مخزن روبه‌روست و حفظ سطح تولید آن نیز به سرمایه‌گذاری مستمر نیاز دارد.
اقدامات انجام شده در فازهای مختلف پارس جنوبی و توسعه میدان‌هایی مانند توس، دی و خارتنگ برای آینده تامین گاز کشور اهمیت دارند. با این حال، افزایش تولید چند میلیون مترمکعبی در یک میدان کوچک، در برابر کسری چندصد میلیون مترمکعبی روزهای سرد کافی نیست. مدیریت تازه وزارت نفت، به سرپرستی حمید بورد، باید بازسازی تاسیسات آسیب‌دیده و پروژه‌های افزایش تولید را با جدیت دنبال کند، اما انتظار جبران کامل کمبود زمستان از مسیر توسعه میدان‌ها واقع‌بینانه نیست.
این محدودیت البته به معنای بسته بودن راه نیست. در اقتصاد انرژی، افزایش عرضه همیشه تنها از مسیر حفاری چاه تازه به دست نمی‌آید. گاهی جلوگیری از مصرف غیرضروری، همان مقدار گاز را برای بخش دیگری از اقتصاد آزاد می‌کند که تولید آن در میدان جدید به سال‌ها زمان و سرمایه‌گذاری سنگین نیاز دارد.

میدان گازی پنهان
در دی ۱۴۰۴، مصرف روزانه گاز در بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء، به حدود ۶۹۰ میلیون مترمکعب رسید و در دوم بهمن همان سال رکورد ۷۳۷ میلیون مترمکعب ثبت شد. حال اگر همین مصرف ۶۹۰ میلیون مترمکعبی را مبنا بگیریم، کاهش ۱۰ درصدی آن می‌تواند روزانه حدود ۶۹ میلیون مترمکعب گاز آزاد کند. کاهش ۱۵ درصدی نیز ظرفیت نظری صرفه‌جویی را به حدود ۱۰۳ میلیون مترمکعب می‌رساند. تحقق این ارقام قطعی نیست، اما نشان می‌دهد چه منبع بزرگی از گاز در شیوه مصرف ساختمان‌ها نهفته است.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز، برآورد کرده است که کاهش یک درجه‌ای دمای گرمایش در مقیاس سراسری می‌تواند در روزهای اوج مصرف حدود ۲۵ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی ایجاد کند. مقداری نزدیک به ظرفیت یک فاز پارس جنوبی. برای آزاد شدن چنین حجمی نیازی به ساخت پالایشگاه جدید نیست. تنظیم مناسب وسایل گرمایشی، جلوگیری از خروج گرما، اصلاح موتورخانه‌ها و کاهش مصرف در ساختمان‌های عمومی و تجاری می‌تواند در فاصله‌ای کوتاه اثر بگذارد.
البته نباید هزینه ناترازی را یکسره بر دوش مردم گذاشت. خانواده‌ای که در ساختمانی فرسوده با پنجره‌های نامناسب زندگی می‌کند، بخشی از گاز مصرفی خود را به دلیل کیفیت پایین ساختمان از دست می‌دهد. بنابراین برنامه ملی کاهش مصرف باید با اصلاح تجهیزات، مشوق‌های اقتصادی و پیش‌قدم شدن دستگاه‌های دولتی همراه باشد. هدف کاهش آسایش مردم نیست. جلوگیری از سوزاندن گازی است که گرمای مفیدی ایجاد نمی‌کند.
دو راهکار مکمل نیز اهمیت دارند. نخست، استفاده حساب‌شده از ذخایر زیرزمینی سراجه و شوریجه است که حجم ذخیره‌سازی گزارش شده آنها به حدود سه میلیارد و ۱۶۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این ذخایر می‌توانند در روزهای اوج مصرف به پایداری شبکه کمک کنند، هرچند سرعت برداشت از آنها محدود است. دوم، پیگیری واردات و سوآپ گاز از ترکمنستان است که در صورت دستیابی به توافق قابل اجرا، می‌تواند فشار تامین گاز در شمال و شمال‌شرق را کاهش دهد.

انتخاب پیش از سرما
ایران برای عبور از زمستان ۱۴۰۵ با مسئله‌ای دشوار اما قابل مدیریت روبه‌روست. کسری موجود را نباید کوچک جلوه داد و در مقابل، نباید ظرفیت بازسازی، ذخیره‌سازی، همکاری منطقه‌ای و اصلاح مصرف را نادیده گرفت. هیچ‌یک از این ابزارها به‌تنهایی جبران کامل کمبود را تضمین نمی‌کند، اما اجرای هماهنگ آنها می‌تواند بخش مهمی از فشار بر شبکه و صنایع را کاهش دهد. مهم‌ترین اقدام فوری، تبدیل هدف کاهش ۱۰ درصدی مصرف غیرضروری به برنامه‌ای ملی، قابل اندازه‌گیری و همراه با مشارکت مردم است. اگر این برنامه در کنار بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده، مدیریت ذخایر و تقویت تامین گاز شمال اجرا شود، کشور برای روزهای سرد فرصت بیشتری خواهد داشت.