آگاه: این جنگ، که با هدف تغییر معادلات امنیتی خاورمیانه کلید خورد، به سرعت به یک زلزله اقتصادی-سیاسی تمامعیار بدل شد. اقتصادهای ثروتمند و به ظاهر باثبات حاشیه خلیج فارس، به عنوان حیاط خلوت سرمایهداری و تجارت آزاد در خاورمیانه، در خط مقدم این آسیبها قرار گرفتند. اما شگفتی اصلی نه در میدان نبرد فیزیکی، بلکه در میدان نبرد اقتصادی و سیاسی رخ داد؛ جایی که تورم ناشی از بحران انرژی و اختلال در زنجیرههای تامین، به عنوان یک اهرم فشار نامرئی، نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا و انتخابات پارلمانی رژیم را در پاییز ۲۰۲۶ دستخوش تغییرات بنیادین کرد. نگارنده در این یادداشت، با تکیه بر دادههای نهادهای معتبر بینالمللی و اندیشکدههای تحلیلی، به کالبدشکافی این زنجیره درهمتنیده از بحران نظامی، فروپاشی اقتصادی و دگرگونی سیاسی میپردازد و در نهایت، چشمانداز آینده این نبرد فرسایشی را ترسیم میکند.

۱. اثر جنگ بر اقتصاد منطقه
آتش جنگ میان تهران و واشنگتن، اگرچه بهطور مستقیم توسط کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) برافروخته نشد، اما زبانههای آن بیشترین آسیب را به زیرساختهای اقتصادی این بلوک وارد کرد. کشورهایی که گمان میکردند میزبانی از نیروهای نظامی آمریکایی، برایشان امنیت به ارمغان میآورد، خیلی زود دیدند نهتنها امنیتشان برای آمریکا اهمیتی ندارد، بلکه باید جور مشکلات اقتصادی ناشی از این تصمیم اشتباه را نیز بکشند. موقعیت ژئوپلیتیک این کشورها و وابستگی شدید اقتصاد جهانی به شریانهای انرژی عبوری از این منطقه و همچنین تبدیل شدن به میزبان پایگاههای آمریکا در منطقه، آنها را به سیبلهای اجتنابناپذیر این درگیری تبدیل کرد.
بر اساس ارزیابیهای دقیق موسسه اعتبارسنجی «آلیانز ترید» (Allianz Trade) که در نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، صورتحساب این جنگ برای کشورهای حاشیه خلیج فارس رقمی نجومی و معادل ۷۹۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ تخمین زده شده است. این خسارت هنگفت، نشاندهنده یک شکاف ۵.۹ درصدی در تولید ناخالص داخلی (GDP) این کشورها نسبت به پیشبینیهای پیش از آغاز بحران است. از این مبلغ، بالغ بر ۲۰۰ میلیارد دلار مستقیما به خسارات فیزیکی وارد بر زیرساختهای حیاتی، بنادر و تاسیسات انرژی مربوط میشود. در همین راستا، موسسه «آکسفورد اکونومیکس» (Oxford Economics) در اصلاحیهای بر چشمانداز اقتصادی منطقه، پیشبینی رشد اقتصادی کشورهای شورای همکاری را در سال ۲۰۲۶ با ۱.۸ درصد کاهش، به رقم پایین ۲.۶ درصد تنزل داد؛ رقمی که برای اقتصادهای در حال توسعه و وابسته به پروژههای عظیم زیربنایی، به معنای یک رکود پنهان است.
مستندات ارائه شده در گزارش سرویس تحقیقات کنگره آمریکا (CRS) ابعاد وحشتناکتری از این ویرانی را به تصویر میکشد. طی یک بازه زمانی کوتاه (از اواخر فوریه تا اواسط می ۲۰۲۶)، آسمان کشورهای عربی خلیج فارس شاهد پرواز و اصابت بیش از ۶۷۰۰ پهپاد انتحاری و موشک بالستیک و کروز بود. این حملات، شریانهای حیاتی اقتصاد منطقه را فلج کرد:
در قطر: تاسیسات گاز طبیعی مایع (LNG) هدف قرار گرفت و ۱۷ درصد از ظرفیت صادراتی این کشور از مدار خارج شد که بازسازی آن نیازمند یک دوره پنج ساله است. تعطیلی بزرگترین کارخانه تولید اوره این کشور نیز ضربه دیگری بر درآمدهای غیرگازی دوحه بود.
در عربستان سعودی و امارات: شریانهای نفتی و انرژی به شدت آسیب دیدند. تعطیلی پالایشگاه استراتژیک «رأس تنوره» و بسته شدن خط لوله شرق به غرب در عربستان، در کنار حملات بیسابقه به امارات (که دریافتکننده نیمی از کل حملات بود) از جمله آسیب به تاسیسات گازی و اصابت پرتابهها به محوطه بیرونی نیروگاه هستهای «براکه»، تصویر یک منطقه امن برای سرمایهگذاری را درهم شکست. تعمیرات تاسیسات گازی امارات به تنهایی تا سال ۲۰۲۷ زمان خواهد برد.
در بحرین و کویت: اعلام وضعیت «فورس ماژور» در پالایشگاه اصلی بحرین و آسیب به تاسیسات حیاتی آبشیرینکن در هر دو کشور، بحران را از سطح اقتصاد کلان به سطح اقتصاد خرد کشاند.
افزون بر این، بحران زنجیره تامین و امنیت غذایی به یک چالش موجودیتی تبدیل شد. با تبدیل شدن تنگه هرمز به یک منطقه جنگی و پر شدن مخازن ذخیرهسازی، تولید در بسیاری از میدانهای نفتی متوقف شد. گزارش تحلیلی «دیلویت» (Deloitte) به درستی انگشت روی نقطه ضعف اساسی این کشورها گذاشت: وابستگی مطلق به واردات مواد غذایی (۱۰۰ درصد واردات شکر، ۹۱ درصد روغنهای گیاهی و ۷۷ درصد برنج). اختلال در کشتیرانی خلیج فارس، قیمت این اقلام را به شدت افزایش داد و تورم دورقمی در بخش مواد غذایی، کارگران مهاجر و دهکهای پایین را در تنگنای شدیدی قرار داد.
در کنار این موارد، بخشهای خدمات، گردشگری و حملونقل هوایی نیز به کما رفتند. فرودگاههای بینالمللی دبی و دوحه که پیشتر شلوغترین هابهای ترانزیتی جهان بودند، با بسته شدنهای مکرر حریم هوایی فلج شدند و میلیاردها دلار زیان به خطوط هوایی و صنعت املاک منطقه وارد آمد. هشدار صندوق بینالمللی پول (IMF) در این مقطع کاملا روشن بود: ضربهگیرهای مالی و مازاد بودجه این کشورها، در برابر یک جنگ فرسایشی طولانیمدت نامحدود نیستند. در جبههای دیگر نیز، کشیده شدن دامنه جنگ به لبنان توسط اسرائیل، به آوارگی بیش از ۲۰ درصد جمعیت این کشور انجامید و اقتصاد ورشکسته بیروت را به طور کامل نابود کرد.
۲. اثر جنگ و تبعات اقتصادی آن بر انتخابات آمریکا و اسرائیل
همانطور که جنگ در خاورمیانه فرسایشی میشد، ترکشهای اقتصادی آن مستقیما صندوقهای رأی در واشنگتن و تلآویو را هدف گرفت. انتخابات میاندورهای آمریکا در سوم نوامبر ۲۰۲۶ و انتخابات زودهنگام رژیم در اواخر اکتبر همان سال، به صحنه محاکمه سیاسی سیاستمداران حاکم توسط رأیدهندگان ناراضی تبدیل شدند.
در ایالات متحده، حزب جمهوریخواه و دولت ترامپ با یک پدیده کلاسیک اما غیرقابل کنترل مواجه شدند: رأیدهندگانی که بر اساس «وضعیت معیشت» خود رأی میدهند. استراتژی ایران در مینگذاری و ایجاد ناامنی در تنگه هرمز (که مجرای عبور ۲۵ درصد از تجارت دریایی نفت جهان است)، به یک شوک بیسابقه در عرضه انرژی منجر شد. میانگین قیمت بنزین در آمریکا در ماه می ۲۰۲۶ از مرز ۴.۵۰ دلار در هر گالن عبور کرد. این افزایش قیمت پمپ بنزین، تورم را به تمامی بخشهای اقتصاد آمریکا پمپاژ کرد. فشار به حدی رسید که دولت ترامپ در یک عقبنشینی آشکار سیاسی و استراتژیک در مارس ۲۰۲۶، مجبور به صدور «مجوز عمومی» (General License U) برای آزادسازی فروش جهانی نفت ایران شد تا شاید از عطش بازارهای جهانی کاسته و تورم داخلی مهار شود؛ اقدامی که نشان از استیصال واشنگتن در برابر اهرم انرژی داشت.
افزون بر تورم، هزینههای نجومی لجستیک نظامی آمریکا در منطقه، نگرانی عمیقی در میان مالیاتدهندگان ایجاد کرد. موسسه بروکینگز (Brookings) گزارش داد که دغدغه مردم آمریکا نسبت به کسری بودجه در این دوره از ۵۷ درصد به ۶۴ درصد جهش یافته است. نظرسنجیهای رویترز/ایپسوس پیش از انتخابات نشان میداد که تنها ۳۴ درصد از مردم مداخله و حملات به ایران را تایید میکنند و ۵۴ درصد معتقدند این جنگ ارزش هدر دادن منابع ملی را ندارد. نتیجه این نارضایتی عمیق، یک شکست سنگین انتخاباتی برای جمهوریخواهان و از دست دادن کنترل هر دو مجلس کنگره بود. اظهارنظر جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، پس از اعلام نتایج در شبکه ایکس که به صراحت اعتراف کرد: «دلیل شکست ما جنگ بود»، تاییدی قاطع بر گزارش مرکز سیاست بینالملل (CIP) بود که این انتخابات را یک «همهپرسی درباره اقتصاد جنگ» ارزیابی کرده بود.
در رژیم صهیونیستی، وضعیت به مراتب پیچیدهتر و حیاتیتر بود. انتخابات اواخر اکتبر ۲۰۲۶ در سایه ترس از فروپاشی اقتصادی و شکست دکترین بازدارندگی برگزار شد. با وجود بمبارانهای سنگین، ایران نه تنها از هم نپاشید، بلکه با ایجاد ناامنی، هزینههای بقای اقتصادی رژیم را به شدت بالا برد. اقتصاد رژیم که پیش از این نیز زیر بار هزینههای بسیج عمومی و کاهش سرمایهگذاری خارجی کمر خم کرده بود، تاب تحمل یک جنگ منطقهای بیقاعده را نداشت. شبکه ۱۲ اسرائیل در همان روزها پرده از اختلافات عمیق در رأس هرم قدرت برداشت؛ جایی که بنیامین نتانیاهو و ژنرال ایال زامیر بر سر صدور دستورات نظامی جدید که میتوانست به واکنش تلافیجویانه و فلجکننده ایران به زیرساختهای اقتصادی تلآویو منجر شود، دچار درگیری شدید شده بودند. رأیدهندگان اسرائیلی، خسته از جنگی بدون دستاورد مشخص و نگران از «تهدیدات موجودیتی اقتصاد»، پای صندوقها رفتند. نتیجه این انتخابات، یک بنبست سیاسی کامل (Deadlocked election) و تضعیف بیسابقه موقعیت نتانیاهو بود. کارشناسان موسسه بروکینگز این وضعیت را مقدمهای برای یک سقوط سیاسی دیگر و الزام به برگزاری انتخابات زودهنگام در سال ۲۰۲۷ دانستند.
۳. اثر انتخابات آمریکا و اسرائیل بر ادامه وضعیت جنگ و اقتصاد منطقه و جهان
نتایج انتخابات در آمریکا و رژیم صهیونیستی، منجر به یک «چرخه بازخورد» (Feedback Loop) پیچیده شد که بلافاصله معادلات جنگ و اقتصاد را در سطح کلان تغییر داد. رأیدهندگان غربی با مجازات سیاستمداران حاکم، پیام روشنی فرستادند: «ما هزینه جنگی بیپایان را نخواهیم پرداخت.» اما این پیام، در تهران به گونهای دیگر ترجمه شد.
بر اساس تحلیل روزنامه جروزالم پست به نقل از نیویورکتایمز در نیمه نوامبر ۲۰۲۶، استراتژیستهای ایرانی شکست جمهوریخواهان در آمریکا را به عنوان پیروزی دکترین «مقاومت اقتصادی و تحمیل هزینه» تفسیر کردند. تهران دریافت که اختلال در انرژی و افزایش قیمت بنزین در آمریکا، قدرتمندتر از هر سلاح نظامی، میتواند تصمیمگیرندگان غربی را زمینگیر کند. این ادراک، باعث جسورتر شدن ایران شد و احتمال روی آوردن تهران به سیاستهای تهاجمیتر و انسداد طولانیتر مسیرهای تجاری دریایی را به شدت افزایش داد.
از سوی دیگر، ساختار سیاسی در واشنگتن دچار یک فلج نهادی شد. با ورود دموکراتها به عنوان اکثریت کنگره در ژانویه ۲۰۲۷، آنها اهرم بودجه را برای محدود کردن هزینههای جنگی کاخ سفید در اختیار گرفتند. با این وجود، تحلیلهای اندیشکده ORF Middle East و مرکز عربی واشنگتن نشان میدهد که شخص رئیسجمهور (ترامپ) همچنان دارای اختیارات اجرایی گستردهای در حوزه نظامی است. نتیجه این تضاد نهادی، نه پایان قطعی جنگ، بلکه تبدیل آن به یک جنگ فرسایشی، نامنظم و کمشدت است. موسسه ارزیابی ریسک Credendo صراحتا اعلام کرد که این وضعیت «نه صلح، نه جنگ تمامعیار»، بدترین سناریو برای بازارهای جهانی است؛ چرا که نااطمینانی تجاری و اختلال در تنگه هرمز و بابالمندب را دائمی کرده و قیمت حاملهای انرژی را بالا نگه میدارد.
در محور تلآویو، ضعف استراتژیک رژیم صهیونیستی که در گزارش مرکز سیاست بینالملل (CIP) به آن پرداخته شد، شریک اصلی واشنگتن را در موضع انفعال قرار داد. بنبست سیاسی و فشار خردکننده افکار عمومی بر سر هزینههای اقتصادی، امکان ماجراجوییهای جدید نظامی را از نتانیاهو سلب کرد. این امر به معنای کاهش هماهنگی تهاجمی میان آمریکا و اسرائیل و محدود شدن گزینههای واشنگتن در خاورمیانه است.
در این میان، کشورهای عربی خلیج فارس به بزرگترین بازندگان این بنبست تبدیل شدهاند. گزارش تحلیلی اندیشکده شورای خاورمیانه (Middle East Council) در نوامبر ۲۰۲۶، موقعیت تراژیک این کشورها را به خوبی توصیف میکند: آنها روی یک لبه تیغ حرکت میکنند. از یک سو، طولانی شدن جنگ فرسایشی به معنای تداوم ناامنی، فرار سرمایهها و نابودی رویای تبدیل شدن به هابهای امن اقتصادی جهان است. از سوی دیگر، آنها به شدت در هراسند که فشار رأیدهندگان آمریکایی به تورم، واشنگتن را به سمت یک «توافق سریع و سازشپذیر» با تهران سوق دهد؛ توافقی که در آن واشنگتن برای فرار از هزینهها، امتیازات ژئوپلیتیکی به ایران بدهد و دغدغههای امنیتی و جبران خسارات چندصد میلیارد دلاری کشورهای عربی خلیج فارس کاملا نادیده گرفته شود.
ایران چه خواهد کرد؟!
جنگ ۲۰۲۶ خاورمیانه ثابت کرد که در جهان درهمتنیده امروز، قدرت نظامی تنها زمانی کارآمد است که بتواند شریانهای اقتصاد جهانی را به گروگان بگیرد. نتایج انتخابات در آمریکا و اسرائیل، به روشنی محدودیتهای قدرت سخت غرب را در برابر هزینههای سنگین اقتصاد داخلی به نمایش گذاشت و شکافی عمیق در جبهه مقابل ایران ایجاد کرد. در این مقطع حیاتی، از منظر تحلیل ژئواستراتژیک، یک پنجره فرصت بینظیر برای تهران گشوده شده است. با توجه به وحشت واشنگتن از تورم و هراس کشورهای خلیج فارس از فروپاشی رویای توسعه، ایران میتواند با هوشمندی از این اهرمها برای تحمیل اراده سیاسی و تحقق اهداف کلان خود بهرهبرداری کند.
در این چارچوب، افزایش تمرکز و فشار نظامی هدایتشده بر امارات متحده عربی در کنار بازتعریف توسعه رابطه با عربستان مبتنی بر مولفههای قدرت ایران و البته در چارچوب پیشنهادات چین (پیشنهاد چهاربندی شیجینپینگ، رهبر چین) میتواند کلیدیترین برگ برنده باشد. امارات با تلاش برای بیاثر کردن اهرم تنگه هرمز ایران و همچنین تبدیل شدن به یک لبه قیچی محاصره دریایی ایران توسط ایالات متحده، مرتکب خطای بزرگی شد. همچنین تجربه نشان داده این کشور، با تبدیل اقتصاد به سلاح و ایجاد نیروهای نیابتی در منطقه، یک بازیگر مخرب برای امنیت کل منطقه است. بنابراین پیشبینی میشود ایران برای حفظ امنیت و ثبات در منطقه، مجبور باشد رفتارش با امارات را تهاجمیتر تعریف کند.
در کنار این موضوع، مدیریت هوشمندانه و بیش از پیش گلوگاه استراتژیک تنگه هرمز، مستقیما گلوی اقتصاد آمریکا را در دست خواهد داشت. ایران میتواند با حفظ وضعیت در آستانه بحران در این آبراهه، بدون نیاز به درگیری وسیع نظامی، ریسک بیمه کشتیها و در نتیجه قیمت جهانی انرژی را در سطحی نگه دارد که برای مصرفکننده و سیاستمدار غربی غیرقابل تحمل باشد. ترکیب این دو استراتژی (فشار بر نقاط ضعف اقتصادهای خلیج فارس و کنترل شریان انرژی جهان) در سایه بنبست سیاسی ایجاد شده در آمریکا و اسرائیل، قدرتمندترین مکانیزم چانهزنی را در اختیار تهران قرار میدهد تا پایان جنگ را نه بر اساس شروط نظامی غرب، بلکه بر اساس نیازهای اقتصادی جهان و منافع ژئوپلیتیک خود دیکته کند.
نظر شما