آگاه: این رویداد که از نیمه دوم سال ۱۴۰۴ آغاز شد و تا سال ۱۴۰۵ در سراسر ایران قهرمان ادامه پیدا کرد، حالا با آغاز بخش «تئاتر در میدان»، مرزهای میان مخاطب و هنرمند را درنوردیده است. وقتی صدای بازیگران در میدانهای انقلاب، ولیعصر و شهدا میپیچد، انگار ضربآهنگ قلب شهر تغییر میکند. ما در این گزارش به تماشای آن چیزی نشستهایم که از فراخوان سیزدهم آبان آغاز شد و اکنون در بلوغ خود، به مواجههای بیواسطه با مردم رسیده است. تئاتر، دیگر تنها یک انتخاب برای اوقات فراغت نیست؛ بلکه ضرورتی است که برای بازخوانی ایستادگی در روزگار پیچیده معاصر، به میان زندگی مردم آمده است.
کمتر کسی گمان میکرد که یک جشنواره هنری بتواند با چنین وسواسی و با نگاهی تا این حد جامع، مسیر طولانی یکساله را طی کند. جشنواره تئاتر مقاومت در این دوره، با شعار «ایران، صحنه جاودان مقاومت» عملا قواعد بازی را تغییر داد. معمولا جشنوارهها با یک فراخوان ساده، چند ماه تبلیغات، چند هفته اجرا و در نهایت یک اختتامیه پرسروصدا به پایان میرسند، اما «مقاومت» در این دوره، یک زیست طولانی مدت و مستمر را تجربه کرد. از سیزدهم آبان سال ۱۴۰۴، همزمان با روز ملی مبارزه با استکبار جهانی که فراخوان این دوره منتشر شد، این رویداد هنری خود را نه به عنوان یک جشن کوتاهمدت، که به مثابه یک جریان فرهنگی دائمی تعریف کرد.
این دوره با بهرهگیری از تجربیات ۱۹ دوره گذشته، تلاش کرد تا استعدادهای درخشان تئاتر مقاومت را در سراسر کشور شناسایی و حمایت کند. وقتی به محورهای ۶گانه جشنواره شامل مسابقه نمایشنامهنویسی، تئاتر صحنهای، تئاتر خیابانی با عنوان «سردار آسمانی»، سمینار علمی و پژوهشی، افق مقاومت و بخش ملل نگاه میکنیم، درمییابیم که دبیرخانه جشنواره به دنبال ترسیم یک نقشه راه کامل برای هنر تئاتر بوده است. این یک سال، نه زمان انتظار، که دوران غنای محتوایی بود. هنرمندان در اتاقهای فکر و جلسات نقد و بررسی، به این پرسش اساسی پاسخ میدادند که چگونه میتوان مقاومت را بدون افتادن در دام شعارزدگی روایت کرد؟ پاسخ این سوال را میتوان در گستره موضوعات جشنواره دید؛ از جنگ تحمیلی ۱۲ روزه با آمریکا و رژیم صهیونیستی تا نقش بیبدیل زنان در مقاومت و حماسه مردم غزه. این تنوع موضوعی، نشان از بلوغ فکری برگزارکنندگان دارد که نمیخواهند در کلیشههای ذهنی متوقف شوند.
گذار از سالنهای تاریک به قلب تپنده شهر و شکستن دیوار چهارم
خیابان، بیرحمترین صحنه نمایش در جهان است. در سالن تئاتر، مخاطب شما اسیر است؛ او بلیت خریده، روی صندلی نشسته و چارهای جز دیدن ندارد. اما در خیابان، مخاطب آزاد است. او میتواند با یک بیتوجهی، با یک عبور سریع یا با چرخاندن سر خود، اثر هنری را در نطفه خفه کند. جشنواره تئاتر مقاومت امسال، با درک همین ویژگی سختگیرانه و با هدفگذاری دقیق بر بخش «تئاتر در میدان»، جسارت خود را به نمایش گذاشت. وقتی بازیگر در وسط یک میدان شلوغ یا کنار ایستگاه مترو قرار میگیرد، او با پدیدهای به نام دیوار چهارم روبهرو نیست؛ او با دیوار بیتفاوتی رهگذران روبهرو است.
هنرمندان این دوره، تکنیکهایی را به کار گرفتند تا مردم را غافلگیر کنند. جدول اجرایی نمایشهای بخش «تئاتر در میدان» که برای روزهای بیستوششم تا بیستوهشتم آبان تنظیم شد، گواه این ادعاست. از میدان انقلاب اسلامی تا میدان حضرت ولیعصر و میدان شهدا، هر کدام شاهد اجرای آثاری هستند که با دقت مهندسی شدهاند. نمایشهایی مانند «کوچکتر از نخل به بلندای آسمان» به کارگردانی ایوب رحیمی از میناب، یا «سنگ» به کارگردانی سعید ذبیحی از کرمانشاه و «در غلطان» به کارگردانی امیر امینی از لاهیجان، نشان میدهد که این جشنواره، یک رویداد پایتخت محور نیست، بلکه صدای ایران است. این اجراها ثابت کردند که نمایش خیابانی در این جشنواره، دیگر به معنای داد زدن یا پانتومیمهای ساده نیست، بلکه یک نمایش مهندسی شده و دقیق است که میداند چگونه در عرض چند ثانیه، یک عابر عجول را متوقف کند. استفاده از موسیقی زنده، پرفورمنسهای بدنی و دیالوگهایی که مستقیم با زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم گره خوردهاند، باعث شد تا آن دیوار نامرئی فروبریزد و هنرمند و مخاطب در یک فضای مشترک نفس بکشند.
تحلیل دیدگاههای دبیر جشنواره درباره ضرورت ثبت تجربههای انسانی
محمد کاظمتبار، دبیر بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت، در پیام خود به مناسبت برگزاری بخش «سردار آسمانی» و «ملل»، نکتهای عمیق را مطرح کرد که باید زیربنای تحلیلهای ما درباره این جشنواره باشد. او معتقد است که تاریخ ملتها تنها در اسناد و کتابها ثبت نمیشود، بلکه آنچه از یک روزگار به یاد میماند، در چهره یک انسان، در سکوت یک صحنه و در کلام هنرمندی نهفته است که تصمیم گرفته آنچه را دیده و دریافته، به زبان هنر بیان کند. این دیدگاه، پیوندی عمیق میان تاریخ و تئاتر برقرار میکند.
کاظمتبار با تاکید بر اینکه تئاتر تلاشی است برای فهم عمیقتر زمانه، جشنواره مقاومت را نه فقط یک رویداد مناسبتی، که تلاشی برای پاسداشت کرامت انسانی میداند. او با اشاره به شعار «ایران، صحنه جاودان مقاومت»، به این واقعیت تاریخی اشاره میکند که این سرزمین همواره ظرفیت پایداری و عبور از بحران را داشته است. شاید مهمترین بخش پیام او، قدردانی از هنرمندانی باشد که در دشوارترین روزهای جنگ و بحران، مسئولیت حرفهای و اجتماعی خود را فراموش نکردند. این جمله دبیر جشنواره که «هنرمند میتواند به جای انتظار برای پایان حوادث، در همان لحظه به تفسیر آنها بپردازد»، جوهره اصلی تئاتر مقاومت در این دوره است. این جشنواره با تکیه بر این باور، توانست از یک رویداد نمایشی به یک جریان تولید معنا تبدیل شود که آینده تئاتر را در تربیت هنرمند و توسعه ظرفیتهای نمایشی جستوجو میکند.
مقاومت، نام دیگر تابآوری در زندگی روزمره مردم
بزرگترین دستاورد جشنواره تئاتر مقاومت در این ۲۰ دوره، تغییر پارادایم در معنای مقاومت بود. تا پیش از این، تصور عمومی از مقاومت، صرفا روایت رشادتهای دوران جنگ تحمیلی یا شهدای خاص بود. اما جشنواره امسال، دایره این مفهوم را تا حد زیادی گسترش داد. مقاومت، حالا به معنای تابآوری در برابر شداید زیستن تعریف شده است. نمایشهای خیابانی امسال، دوربین خود را روی شخصیتهای معمولی جامعه زوم کردهاند. کارگر ساختمانی که نان حلال درمیآورد، مادری که در سختیهای معیشتی برای آینده فرزندش میجنگد، پرستاری که در اوج خستگی به بیمارش روحیه میدهد؛ اینها قهرمانان جدید جشنواره تئاتر مقاومت هستند.
این یعنی هنر، به جای رفتن به سراغ اسطورههای دور، به سراغ قهرمانان کف خیابان رفته است. وقتی تماشاگر، خودش یا همسایهاش را در قالب شخصیتهای نمایشی میبیند، احساس همذاتپنداریاش ۱۰ برابر میشود. این همان هنر تاثیرگذار است که میتواند جامعه را به سمت امید سوق دهد. نمایشهایی نظیر «پرواز پروانهها» به کارگردانی آرزو جعفری که در هر دو میدان انقلاب و ولیعصر به اجرا درآمد یا «سوز و گداز» از مهرداد کاووسی، نشان میدهد که هنرمندان چگونه از دردها و رنجها برای خلق حماسههای کوچک استفاده میکنند. تئاتر مقاومت در این دوره، فاصله بین هنر نخبگانی و مردم عادی را به حداقل رساند. تئاتر، دیگر یک کالای لوکس نیست که در تالار وحدت یا سالنهای نمایش پنهان شده باشد، بلکه کالایی عمومی است که در پیادهروها توزیع میشود.
فراخوانی برای استمرار حضور هنر در میدانهای شهر
وقتی پرونده یکساله جشنواره تئاتر مقاومت را ورق میزنیم، میبینیم که این جشنواره توانسته است اعتماد بین هنر و مردم را ترمیم کند. بسیاری از مردم، پیش از این تصور میکردند که تئاتر مقاومت، چیزی فراتر از کلیشههای مرسوم نیست. اما این دوره، با جسارت تمام، به سمت واقعیت حرکت کرد و نشان داد که حقیقت، پشت درهای بسته نیست؛ حقیقت، همین جاست، زیر پای ما، در وسط همین خیابانهایی که هر روز از آن عبور میکنیم.
این جشنواره، تمام آن چیزی نیست که ما به آن نیاز داریم، اما قطعا شروع درخشانی است. اگر در این روزها در خیابانهای شهر قدم زدید و به گروههای نمایشی برخوردید، نگذرید. مکث کنید. تماشای تئاتر خیابانی، نوعی ادای احترام به زندگی است. ما نیاز داریم که دوباره به هم نگاه کنیم، قصههای هم را بشنویم و در برابر تمام سختیها، بایستیم. این گزارش، پایانی بر یک سال انتظار و آغازی بر یک جریان پویا در تئاتر کشور است. خیابانها منتظرند. پردههای نامرئی، یکی پس از دیگری در حال کنار رفتن هستند و مقاومت، نه در کتب تاریخ، که در نگاه تک تک ما دوباره زنده میشود. جشنواره تئاتر مقاومت، با این اجراهای خیابانی، ثابت کرد که نبض تئاتر، در خیابان میتپد و مادامی که این نبض میتپد، امید هم زنده است. جشنواره اصلی، همین زندگی جاری است و ما همگی بازیگران این نمایش بزرگ هستیم؛ نمایش ایستادن و نمایش مقاومت.
نظر شما