آگاه: حسین مسرت، پژوهشگر تاریخ، نسخهشنـــــــاس و فهــــرستنـــگار کتابهای چاپ سنگی و خطی: سوم شهریور برابر است با زادروز دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن (۱۳۰۳ – ۱۴۰۱ خورشیدی) بزرگمردی از تبار فرهنگ و ادب ایران که خدمات بس بزرگی به جستار شاهنامهپژوهی و فردوسیشناسی در ایران کرد. وی از همان نوجوانی که در «کتابفروشی یزد» شاهنامه بزرگ و سنگین چاپ سنگی هند را از دوستش استاد مهدی آذریزدی خرید و ترک دوچرخه گذاشت و به خانه آمد و روزها دلبرانه آن را میخواند، دوستدار شاهنامه شد. آن روزها بهویژه پس از برگزاری هزاره فردوسی در مهر ۱۳۱۳ خورشیدی در تهران و سراسر ایران، جنبش بزرگی در این زمینه به راه افتاده بود، چند کتاب از آزاد همدانی، احمد اشترییکتا، احمد بهارمست، محمد حجازی و... همگی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی چاپ شده بود و شاهنامههایی به کوشش یا دیباچه آموزنده، ترنر ماکان، اولیا سمیع و غیره با پایمردی پارسیان (زرتشتیان) هند در بمبئی چاپ شده و بیشتر از سوی همین زرتشتیان به یزد و کتابخانه شخصی غلامعلی رئیس میرسید و اسلامی هم توسط دبیر عربی خود، استاد محمدعلی فرهمند آن را به امانت میگرفت، پس از آن همشهریاش اردشیر خاضع، شاهنامه را با دیباچهای به سال ۱۳۲۲ خورشیدی در بمبئی چاپ کرد و همشهری دیگرش فتحالله مفتونیزدی، کتاب ارجمند «حقیقت فردوسی و فردوسی» را به سال ۱۳۲۷ خورشیدی در حیدرآباد دکن هند چاپ کرد و این برابر بود با ادامه تحصیل او در کالج البرز تهران و همکاری با مجله سخن به سردبیری دکتر پرویز ناتلخانلری و شرکت در جشنهای فردوسی که هرساله در تهران و ایران برگزار میشد.
نقش پررنگ دکتر اسلامی ندوشن در گستره شاهنامهپژوهی
هرچند او دانشآموخته حقوق شد و تا پایان در این رشته دانشاندوزی کرد و دکترایش را هم از فرانسه گرفت، ولی هیچگاه پیوندش را با ادبیات فارسی قطع نکرد. برای او، ادبیات، معشوقی وصفناپذیر بود و به همین دلیل بود که پروفسور فضلالله رضا، رئیس وقت دانشگاه تهران با پشتیبانی دکتر سیدحسین نصر در تیر ۱۳۴۸ او را برای تدریس در رشته زبان و ادبیات فارسی بهویژه درس فردوسی و شاهنامه دانشگاه تهران فراخواند (و این پیوند تا دهه ۱۳۸۰ با تدریس در دوره دکترای ادبیات دانشگاه تهران ادامه یافت). پس از آنکه گفتارهایی از او در نشریات نامی آن روز مانند سخن، مهر، یغما و نگین درباره شاهنامه چاپ شد، در سال ۱۳۴۸ نخستین کتابش را با عنوان «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» در دسترس دوستداران شاهنامه فردوسی گذارد. برخی از کتابهایش مانند «داستان داستانها» و «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» هنوز هم جزو متون درسی دورههای عالی ادبیات فارسی در دانشگاههای ایران است. شمار برخی از گفتارهایش در زمینه شاهنامه در کتابهای جام جهانبین، آواها و ایماها، بازتابها و... چاپ شده و بهتازگی و به کوشش نشر سخنگو، تمامی گفتارهای او در زمینه فردوسی و شاهنامه یکجا و در یک کتاب به زیر چاپ است.
دکتر اسلامیندوشن بهغیراز انبوه گفتارها و گفتوگوها درباره شاهنامه، دهها سخنرانی در سراسر ایران و بسیاری از کشورهای گیتی مانند: استرالیا، انگلستان، فرانسه، چین، آمریکا و کانادا، در این زمینه دارد؛ ولی از همه این آثار، زیباتر و دلنشینتر، سرودهای کوتاه در ستایش از فردوسی است:
پیر ایران و جاودانه جوان
آب فردوسی بزرگ به جوست «هر چه دارم ز یمن صحبت اوست»
از پس قرنهای حادثهخیز او همان شهسوار حادثهجوست
رستم ملک معنیاش خوانم گرچه با صد شغـاد رودرروست
آنکه سیمرغ کوه گفتار است کی خیالش ز زاغ بیهده گوســت؟
پیر ایران و جاودانه جوان مرد مردان و شیر بی آهوست
نازم آن «سرو گشن سایه فکن» کــه هماها به زیر سایه اوست
آن «شب چون شبه» که تافت چو روز فیض آن ماهروی سلسله موست
همو در دیباچه کتاب نامه نامور میگوید:
«گمان نمیکنم که کتابی در زبان دیگر یافت شود که بیش از هزار سال از عمر سرودنش گذشته و با این وصف برای مردم امروز قابل درک باشد. آنگونه که شاهنامه برای فارسیزبان هست. کتابی به این حد کهن و بدین پایه نو، که قهرمانهایش از هر زندهای، زندهتر مینمایند، آیا نمیشود گفت که روح ایران را در خود به امانت دارد و این دو، یعنی روح ایران و شاهنامه، از هم جداییناپذیر شدهاند؟
در این کتاب، هیچگاه فوران زندگی از برابر چشم، محو نمیشود، همهچیز جوشان و رویان است، مرگ نیز به خواب رفتن است. زن و مرد، دوست و دشمن، ایرانی و انیرانی، همگی حق زندگی را ادا میکنند صحنههای جنگ که در آن سرها فرومیافتند آن نیز دارای حیات و نشاط است. رزم و بزم و شادی و اندوه به فاصله چند قدمی یکدیگر هستند.»
کار ماندگار وی در اسفند ۱۳۷۰ بنیان «ایرانسرای فردوسی» با حضور بزرگانی همچون: احمد آرام، عبدالحسین زرینکوب، محمدرضا شفیعیکدکنی، فریدون مشیری و... بود که پیامد آن، چاپ فصلنامه «هستی» با مدیریت خودش از بهار ۱۳۷۲ تا زمستان ۱۳۸۶ بود که دربر دارنده دهها گفتار ارزنده در زمینه شاهنامهپژوهی است.
اینک فهرستی از آثار او در زمینه فردوسی و شاهنامه برای آگاهی خوانندگان درج میشود:
۱-ایران و جهان از نگاه شاهنامه، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۹۰.
۲-ایران و یونان در بستر باستان، تهران: شرکت انتشار، چاپ چهارم، ۱۳۹۹.
۳-بیژن و منیژه، مقدمه و به کوشش: اسلامیندوشن، تهران: کلهر، ۱۳۹۰.
۴-چهار سخنگوی وجدان ایران (فردوسی، مولوی، حافظ و سعدی)، تهران: سرو سخنگو، چاپ هجدهم، ۱۴۰۴.
۵-داستان داستانها، رستم و اسفندیار، تهران: آثار، چاپ یازدهم، ۱۳۹۸.
۶-درفش کاویان: ضحاک، فریدون و کاوه، مقدمه و به کوشش: اسلامی؛ تهران: کلهر، ۱۳۹۰.
۷-رستم و اسفندیار، مقدمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر، ۱۳۹۲.
۸-رستم و سهراب، مقدمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر، ۱۳۹۰.
۹-زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، تهران: شرکت انتشار، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۹.
۱۰-سرو سایه فکن، تهران: فرهنگسرای میردشتی، ویراست دوم،
۱۱-عشق در شاهنامه (زال و رودابه، رستم و تهمینه، سهراب و گردآفرید)؛ مقدمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر،
۱۲-فریدون در شاهنامه فردوسی، لوس انجلس: کانون پژوهش و آموزش، ۱۳۶۸.
۱۳-نامه نامور، گزیده شاهنامه فردوسی؛ تهران: شرکت انتشار، [چاپ ششم]، ۱۳۹۷.
۱۴-هستنامه ایرانسرای فردوسی؛ تهران: ایرانسرای فردوسی، ۱۳۷۷.
نظر شما