آگاه: هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز در مسکو، فرصتی مناسب برای پیگیری چنین همکاری‌هایی بود. در حاشیه این نشست، مسعود پزشکیان با رهبران روسیه و قطر دیدار کرد و حمید بورد، سرپرست وزارت نفت، نیز با مدیران و مقام‌های ارشد انرژی دو کشور به گفت‌وگو نشست. این رایزنی‌ها اهمیت دارند، اما ارزش نهایی آنها زمانی آشکار می‌شود که به توافق‌هایی با حجم، قیمت و زمان‌بندی مشخص برسند. ایران اکنون می‌تواند از تحولات بازار گاز برای تقویت امنیت انرژی و توسعه تجارت منطقه‌ای خود استفاده کند. مسئله آن است که فرصت‌های اقتصادی منتظر پایان یافتن گفت‌وگوهای طولانی نمی‌مانند.
ایران همراه روسیه و قطر در شمار بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر اثبات‌شده گاز جهان قرار دارد. با این حال، جایگاه کشور در تجارت گاز متناسب با این ثروت نیست. بخش عمده تولید داخلی به مصرف خانوارها، نیروگاه‌ها و صنایع اختصاص پیدا می‌کند و در زمستان، افزایش شدید مصرف گرمایشی، امکان صادرات را محدودتر می‌سازد. آسیب‌های اخیر به تاسیسات پارس جنوبی نیز این محدودیت را تشدید کرده است. توسعه میدان‌های تازه و بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده ضروری است، اما نمی‌توان تمام برنامه تجارت منطقه‌ای را به افزایش تولید داخلی وابسته کرد.
راه دیگری نیز وجود دارد و آن استفاده از موقعیت جغرافیایی ایران برای خرید، انتقال و فروش مجدد گاز همسایگان است. بند «ت» ماده ۴۴ قانون برنامه هفتم پیشرفت، با هدف تبدیل ایران به مرکز مبادلات انرژی منطقه، دستیابی به سالانه ۲۰ میلیارد مترمکعب واردات و ۴۰ میلیارد مترمکعب صادرات گاز را پیش‌بینی کرده است. تحقق این هدف به معنای ورود ایران به شبکه‌ای از قراردادهای بلندمدت است که تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان منطقه را به یکدیگر پیوند می‌دهد.
مزیت چنین جایگاهی تنها درآمد فروش گاز یا دریافت هزینه انتقال نیست. کشوری که در تامین پایدار انرژی همسایگان نقش دارد، در روابط اقتصادی و سیاسی آنها نیز جایگاه مهم‌تری پیدا می‌کند. البته این موقعیت با داشتن ذخایر بزرگ به دست نمی‌آید. به قرارداد معتبر، خطوط انتقال کافی، سازوکار مالی مطمئن و توان حفظ تعهدات نیاز دارد.
روسیه در جست‌وجوی بازار
روسیه نخستین ضلع همکاری پیشنهادی است. این کشور پیش از جنگ اوکراین، بخش بزرگی از گاز خود را از طریق خطوط لوله به اروپا صادر می‌کرد. تحریم‌ها، محدودیت‌های تجاری و تغییر سیاست انرژی کشورهای اروپایی، بخش مهمی از این بازار را از دسترس مسکو خارج کرد. برآوردهای بازار نشان می‌دهد صادرات سالانه گاز روسیه از حدود ۲۴۰ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۱ به نزدیک ۱۴۰ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۳ کاهش یافت. اگرچه صادرات به چین و برخی دیگر از بازارها افزایش پیدا کرده، انتقال تمام ظرفیت از دست‌رفته به مقاصد جدید ساده نیست.
دشواری روسیه به ماهیت تجارت گاز بازمی‌گردد. برخلاف نفت که می‌توان بخش بزرگی از آن را با نفتکش به مقصد دیگری فرستاد، گاز خط لوله به مسیرهای انتقال مشخص وابسته است. زیرساختی که برای صادرات به اروپا ساخته شده، بدون سرمایه‌گذاری تازه نمی‌تواند همان حجم را به جنوب آسیا منتقل کند. ایران از این منظر گزینه‌ای مهم برای مسکو محسوب می‌شود. کشوری که میان روسیه و بازارهای مصرف ترکیه، عراق، پاکستان و کشورهای جنوبی منطقه قرار گرفته است.
مذاکرات دو کشور برای واردات گاز روسیه سابقه چندساله دارد. تفاهم‌های شرکت ملی نفت ایران و گازپروم در سال ۱۴۰۱ و مذاکرات بعدی، زمینه بررسی طرح انتقال گاز را فراهم کرد. در مرحله‌ای از گفت‌وگوها، واردات سالانه تا ۵۵ میلیارد مترمکعب گاز روسیه، معادل حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب در روز، مطرح شد و مسیر جمهوری آذربایجان نیز به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی انتقال مورد توجه قرار گرفت. با این حال، تحقق این حجم به توافق بر سر قیمت، سرمایه‌گذاری، حق عبور و توسعه زیرساخت نیاز دارد.
ایران باید در این مذاکرات دو هدف را همزمان دنبال کند. نخست، تقویت امنیت تامین گاز داخلی، به‌ویژه در مناطق شمالی. دوم، ایجاد امکان خرید گاز و صادرات مجدد آن به بازارهای منطقه. در مدل دوم، ایران با پذیرش مسئولیت تجاری و ایجاد بازار، می‌تواند سهم بیشتری از ارزش معامله به دست آورد. البته این مسیر زمانی سودآور خواهد بود که قیمت خرید، هزینه انتقال و بهای فروش نهایی، حاشیه اقتصادی مناسبی ایجاد کند و تعهدات صادراتی به تامین نیاز ضروری داخل آسیب نزند.
مسیر تازه برای گاز قطر
قطر ضلع دیگر این همکاری است. کشوری که برخلاف روسیه، بخش اصلی قدرت صادراتی خود را بر صنعت گاز طبیعی مایع‌شده یا ال‌ان‌جی بنا کرده است. این روش امکان فروش گاز به بازارهای دوردست را فراهم می‌کند، اما به تاسیسات بزرگ مایع‌سازی، کشتی‌های مخصوص و مسیرهای امن دریایی وابسته است. بخش عمده صادرات دریایی قطر نیز برای خروج از خلیج فارس باید از تنگه هرمز عبور کند.
تحولات اخیر نشان داده‌اند که این وابستگی چه اندازه اهمیت دارد. در حملات اسفند ۱۴۰۴ به تاسیسات راس لفان، بخشی از زیرساخت‌های گازی قطر آسیب دید. طبق اعلام قطرانرژی در مارس ۲۰۲۶، حدود ۱۷ درصد ظرفیت صادرات ال‌ان‌جی کشور تحت تاثیر قرار گرفت و بازسازی واحدهای آسیب‌دیده ممکن است سه تا پنج سال طول بکشد. این اختلال، تامین برخی مشتریان آسیایی و اروپایی را نیز با دشواری مواجه کرده است. در چنین شرایطی، تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی می‌تواند برای دوحه ارزش اقتصادی و امنیتی داشته باشد.
ایران می‌تواند از همین نقطه پیشنهادی تازه را روی میز بگذارد: بررسی امکان خرید و انتقال سالانه تا ۴۰ میلیارد مترمکعب از گاز طرح‌های توسعه آینده قطر از طریق خط لوله به ایران. در این الگو، بخشی از گازی که قرار است به ظرفیت صادراتی آینده قطر افزوده شود، به‌جای عبور از فرآیند مایع‌سازی و حمل دریایی، از مسیر خط لوله وارد شبکه ایران خواهد شد. نزدیکی جغرافیایی دو کشور و اشتراک در میدان عظیم پارس جنوبی و گنبد شمالی، بررسی این گزینه را توجیه‌پذیر می‌کند. هرچند احداث خط لوله دریایی، توافق‌های فنی و حقوقی و تضمین امنیت سرمایه‌گذاری هزینه و دشواری خاص خود را دارد.
برای نمونه، می‌توان مدلی را بررسی کرد که در آن نیمی از حجم پیشنهادی، یعنی ۲۰ میلیارد مترمکعب در سال، با توافق سه‌جانبه از مسیر ایران به ترکیه منتقل شود. بخش دیگر را ایران خریداری کند و برای تامین نیاز داخلی یا صادرات به بازارهایی مانند عراق و پاکستان به کار گیرد. اجرای چنین طرحی مستلزم بررسی ظرفیت خطوط موجود، ساخت زیرساخت‌های جدید و اطمینان از تقاضای واقعی خریداران است. بنابراین رقم ۴۰ میلیارد مترمکعب باید در مرحله نخست هدف یک مطالعه اقتصادی و مذاکره تجاری باشد، نه ظرفیتی که از هم‌اکنون می‌توان در تراز عرضه کشور ثبت کرد.
جذابیت این پیشنهاد برای قطر به امکان ایجاد مسیر فروش تازه و کاهش تمرکز بر یک شیوه حمل‌ونقل وابسته است. برای ایران نیز درآمد تجارت گاز، تقویت روابط با همسایگان و استفاده اقتصادی از موقعیت جغرافیایی مطرح خواهد بود. اگر منافع دو طرف به‌درستی محاسبه شود، همکاری گازی می‌تواند پیوندی پایدار میان تهران و دوحه ایجاد کند.
ائتلافی از منافع مشترک
همکاری ایران با روسیه و قطر زمانی موفق خواهد بود که بر منافع روشن اقتصادی استوار شود. مجمع کشورهای صادرکننده گاز بستری مناسب برای آغاز این گفت‌وگوهاست، اما سازوکار تعیین سهمیه تولید مانند اوپک ندارد و به‌تنهایی قرارداد تجاری ایجاد نمی‌کند. ارزش آن در فراهم کردن امکان گفت‌وگوی مستقیم میان تولیدکنندگان بزرگ و شکل‌گیری طرح‌های مشترک است. بیانیه اجلاس مسکو نیز بر توسعه زیرساخت‌های فرامرزی، تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت گاز و تقویت مراکز منطقه‌ای مبادله انرژی تاکید کرده است.
ایران می‌تواند این جهت‌گیری کلی را به برنامه‌ای اقتصادی تبدیل کند. روسیه در شمال و قطر در جنوب، دو تامین‌کننده بالقوه باشند و ایران با استفاده از شبکه انتقال و قراردادهای خرید و فروش، بازارهای منطقه را به یکدیگر پیوند دهد. عراق، ترکیه و پاکستان از بازارهای قابل بررسی هستند و در مراحل بعد، عمان و دیگر کشورهای منطقه نیز می‌توانند در دستور کار قرار گیرند. در چنین مدلی، هر قرارداد باید جداگانه از نظر سودآوری، امکان اجرا، ریسک تحریم و تعهدات بلندمدت سنجیده شود. نکته مهم آن است که ائتلاف گازی نباید به وابستگی یک‌طرفه ایران به واردات منتهی شود. توسعه تولید داخلی و ذخیره‌سازی همچنان ضرورت دارد. تجارت منطقه‌ای زمانی به امنیت انرژی کمک می‌کند که منابع تامین متنوع باشند و ایران بتواند در برابر تغییر قیمت‌ها یا اختلال احتمالی در تحویل، قدرت انتخاب خود را حفظ کند.
فرصت تصمیم در تهران
دیدارهای مسکو گام مثبتی در توسعه روابط گازی بود، اما اکنون باید نتیجه آنها در قراردادها و پروژه‌ها آشکار شود. توافق‌های بزرگ انرژی به دلیل حجم سرمایه‌گذاری و وابستگی بلندمدت خریدار و فروشنده، معمولا زمانبر هستند. با این حال، طولانی بودن مسیر اجرا نباید بهانه‌ای برای عقب انداختن تصمیم‌های اولیه باشد. بازارهای مصرف منطقه نیز در حال مذاکره با تامین‌کنندگان مختلف‌اند و ممکن است فرصت‌های تجاری آینده با قراردادهای دیگر کشورها محدود شود.
برنامه هفتم برای هماهنگی این تصمیم‌ها، تشکیل ستاد راهبری تجارت منطقه‌ای انرژی به ریاست رئیس‌جمهور را پیش‌بینی کرده است. اکنون لازم است دولت از این ظرفیت برای پیگیری متمرکز پرونده‌های روسیه و قطر استفاده کند. درباره روسیه، تعیین تکلیف قیمت، مسیر انتقال، سرمایه‌گذاری و مراحل اجرای قرارداد در اولویت است. درباره قطر نیز باید پیشنهاد خط لوله و مدل خرید و سوآپ گاز به طرحی قابل ارائه تبدیل شود و گروه مشترکی برای بررسی هزینه‌ها، منافع و موانع تشکیل شود.
زمستان پیش رو برای ایران دشوار خواهد بود و پروژه‌های بزرگ گازی روسیه و قطر نمی‌توانند جایگزین راهکارهای فوری مدیریت مصرف و تامین زمستان امسال شوند. اما همین شرایط می‌تواند انگیزه آغاز تغییر مهمی در سیاست انرژی کشور باشد. ایران از نظر ذخایر، موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بازارهای منطقه ظرفیت ارزشمندی دارد. تبدیل این ظرفیت به درآمد و امنیت انرژی، به طرح اقتصادی روشن و پیگیری مداوم نیازمند است. فرصت ائتلاف گازی اکنون پیش روی ایران قرار دارد. هنر دولت آن است که پیش از بسته شدن پنجره‌های تازه تجارت منطقه‌ای، توافق‌های سیاسی را به قراردادهایی سودآور و قابل اجرا تبدیل کند.
نظر شما