آگاه: گاز برخلاف بسیاری از کالاها، با وجود ذخیره فراوان در یک نقطه، لزوما در نقطه دیگر در دسترس نیست. باید تولید شود، پالایش شود و با فشار کافی از مسیر صدها کیلومتر خط لوله به مصرف‌کننده برسد. همین ویژگی، زمستان پیش رو را برای ایران حساس کرده است. آسیب به تاسیسات پارس جنوبی و باقی ماندن حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه خارج از مدار، فشار تازه‌ای بر ناترازی قدیمی گاز کشور وارد کرده است. در این میان، استان‌های شمالی و شمال‌شرقی به دلیل موقعیت جغرافیایی و سرمای زمستان، حساسیت بیشتری دارند. با این حال، ایران برای کاهش این فشار از یک مزیت مهم برخوردار است. همسایگی با ترکمنستان، یکی از دارندگان بزرگ ذخایر گاز جهان و وجود خطوط انتقالی که سال‌ها پیش میان دو کشور ساخته شده‌اند. استفاده دوباره از این ظرفیت می‌تواند بخشی از دشواری تامین گاز زمستان را با هزینه و زمان کمتری کاهش دهد.
جغرافیای کمبود
بخش عمده گاز ایران در میدان پارس جنوبی تولید می‌شود. میدانی در جنوبی‌ترین نقاط کشور که سهم اصلی تامین گاز شبکه سراسری را بر عهده دارد. اما در زمستان، مصرف در استان‌هایی مانند خراسان رضوی، خراسان شمالی، گلستان و مازندران به‌شدت افزایش می‌یابد. گاز برای رسیدن به این مناطق باید مسیر طولانی خطوط انتقال را طی کند و از ایستگاه‌های تقویت فشار بگذرد. هرچه مصرف در مسیر بیشتر شود، حفظ فشار مناسب در نقاط انتهایی دشوارتر خواهد بود.
به همین دلیل، کمبود گاز در کشور توزیع یکسانی ندارد. ممکن است مجموع گاز موجود در شبکه برای تامین بخشی از نیاز کشور کافی باشد، اما محدودیت انتقال اجازه ندهد همان مقدار در زمان مناسب به منطقه‌ای سردسیر برسد. شرکت ملی گاز نیز در هشدارهای اخیر خود به حساسیت استان‌های شمالی اشاره کرده است. بر اساس اظهارات مسئولان این شرکت، احتمال تنش در بخش‌هایی از شبکه گاز ۱۱ استان وجود دارد و مازندران، گلستان و خراسان شمالی از مناطق حساس‌تر به شمار می‌روند. این مسئله یک نتیجه اقتصادی مهم دارد. ارزش گاز را نباید تنها با حجم و قیمت آن سنجید. محل تحویل نیز اهمیت دارد. دریافت روزانه چند میلیون مترمکعب گاز در مرز شمال‌شرق، در صورت وجود ظرفیت مناسب در شبکه منطقه، می‌تواند نیاز به انتقال همان مقدار گاز از جنوب را کاهش دهد. در واقع، واردات از ترکمنستان می‌تواند دو فایده همزمان داشته باشد: تقویت تامین گاز مناطق سردسیر و کاستن از فشار بر خطوط انتقال سراسری.
فرصتی پشت مرز
ایران و ترکمنستان برای آغاز همکاری گازی نیازی به ساخت تمام زیرساخت‌ها از نقطه صفر ندارند. خطوطی مانند دولت‌آباد–سرخس–خانگیران و کرپجه–کردکوی پیشتر برای انتقال گاز میان دو کشور ایجاد شده‌اند. وجود این تاسیسات، مزیتی است که در شرایط فعلی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. توسعه یک میدان گازی تازه یا ساخت خط لوله‌ای طولانی به چندین سال زمان نیاز دارد، اما فعال کردن ظرفیت قابل استفاده یک مسیر موجود، در صورت توافق طرفین و آمادگی فنی، می‌تواند زودتر نتیجه بدهد.
عبدالجلال ایری، نماینده مردم گلستان و عضو کمیسیون عمران مجلس، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که زیرساخت‌های موجود امکان واردات روزانه حدود ۲۵ تا ۲۷ میلیون مترمکعب گاز از ترکمنستان را فراهم می‌کنند. البته این رقم برآوردی از ظرفیت فنی است و نباید آن را با حجم گاز آماده تحویل اشتباه گرفت. میزان واقعی واردات به آمادگی تاسیسات، توان عرضه ترکمنستان، توافق بر سر قیمت و امکان تسویه مالی وابسته خواهد بود. برای درک اهمیت موضوع، حتی می‌توان سناریوی محتاطانه‌تری در نظر گرفت. اگر ایران بتواند در ۹۰ روز سرد سال، روزانه فقط ۱۰ میلیون مترمکعب گاز اضافی از ترکمنستان دریافت کند، مجموع واردات به ۹۰۰ میلیون مترمکعب خواهد رسید. این حجم تمام کسری کشور را جبران نمی‌کند، اما در صورت تحویل در نقطه مناسب، می‌تواند به حفظ پایداری شبکه شمال کمک کند. مزیت چنین وارداتی را باید با هزینه محدودیت گاز صنایع و خطر افت فشار شبکه مقایسه کرد، نه صرفا با قیمت پایین گاز تولید داخل.
همکاری‌های ناتمام!
البته روابط گازی ایران و ترکمنستان سابقه‌ای طولانی و در عین حال پرنوسان دارد. ایران در سال‌های گذشته از ترکمنستان گاز وارد می‌کرد، اما اختلاف بر سر بدهی‌ها، قیمت و شرایط پرداخت، به توقف جریان گاز و ارجاع اختلافات به داوری بین‌المللی انجامید. این تجربه نشان داد نزدیکی جغرافیایی برای تضمین تجارت پایدار کافی نیست. قراردادی که سازوکار مالی روشن و تعهدات قابل اتکا نداشته باشد، ممکن است درست در روزهایی با مشکل مواجه شود که بیشترین نیاز به آن وجود دارد.
با وجود این سابقه، همکاری دو کشور متوقف نماند. توافق سه‌جانبه ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۱، مسیر تازه‌ای برای انتقال گاز ترکمنستان از خاک ایران گشود. این سازوکار از ابتدای سال ۲۰۲۲ اجرا شد و ظرفیت قراردادی اولیه آن حدود ۱.۵ تا دو میلیارد مترمکعب در سال بود. ایران در این شیوه، گاز را در شمال‌شرق دریافت و معادل توافق شده را در شمال‌غرب تحویل می‌داد و از محل خدمات انتقال نیز منفعت کسب می‌کرد. با این حال، جریان این سوآپ از ابتدای سال ۲۰۲۴ متوقف شد و نشان داد که ادامه همکاری به توافق پایدار میان همه طرف‌های معامله نیاز دارد.
در تیر ۱۴۰۳ نیز طرف‌های ایرانی و ترکمنستانی از توافقی برای انتقال سالانه تا ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان به عراق از مسیر ایران خبر دادند. در همان دوره، چشم‌انداز افزایش تحویل گاز به ایران تا ۴۰ میلیارد مترمکعب در سال مطرح شد. هدفی بزرگ که تحقق آن به توسعه خطوط انتقال و ساخت تاسیسات جدید وابسته است. این ارقام از ظرفیت قابل توجه همکاری حکایت دارند، اما نباید اهداف بلندمدت و قراردادهای نیازمند تکمیل زیرساخت را در حساب گاز قطعی زمستان امسال وارد کرد.
اقتصاد یک توافق پایدار
اکنون پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان از این سابقه برای رسیدن به توافقی عملی استفاده کرد. نخست باید پذیرفت که واردات گاز هزینه دارد و ممکن است قیمت خرید آن از هزینه تولید گاز داخلی بیشتر باشد. اما مقایسه درست اقتصادی به همین دو رقم محدود نمی‌شود. اگر کمبود گاز باعث توقف یک کارخانه فولاد یا کاهش تولید یک واحد پتروشیمی شود، کشور با کاهش محصول، درآمد و احتمالا صادرات مواجه خواهد شد. در چنین حالتی، پرداخت بهای بالاتر برای واردات بخشی از گاز مورد نیاز می‌تواند از تحمل خسارت اقتصادی بزرگ‌تر جلوگیری کند.
برای نمونه، اگر واردات گاز از ترکمنستان امکان استمرار فعالیت یک مجموعه صنعتی در شمال شرق را فراهم کند، باید ارزش تولید حفظ شده و هزینه‌های جلوگیری شده را نیز در محاسبه آورد. البته این به معنای پذیرش واردات به هر قیمت نیست. قرارداد زمانی به نفع ایران خواهد بود که هزینه نهایی خرید و انتقال گاز با ارزش اقتصادی مصرف جایگزین آن تناسب داشته باشد. همچنین باید روشن باشد چه میزان از گاز وارداتی واقعا به مصرف داخلی اختصاص می‌یابد و چه مقدار در قالب سوآپ به طرف ثالث تحویل داده می‌شود.
از سوی دیگر، ترکمنستان نیز برای توسعه بازارهای صادراتی خود انگیزه دارد. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی می‌تواند مسیر دسترسی این کشور به بازارهایی مانند جمهوری آذربایجان، عراق و ترکیه باشد. همین منافع مشترک، امکان مذاکره بر سر توافقی متوازن را تقویت می‌کند. همکاری مطلوب برای ایران توافقی است که هم امنیت عرضه داخلی را افزایش دهد و هم از مسیر ترانزیت، سوآپ و خدمات فنی، درآمد و پیوند اقتصادی تازه‌ای میان همسایگان ایجاد کند.
زمان تبدیل مذاکره به قرارداد
نشانه‌های سیاسی برای گسترش همکاری وجود دارد. در جریان سفر مهر رئیس‌جمهوری ایران به ترکمنستان، مقام‌های دو کشور درباره توسعه روابط انرژی گفت‌وگو کردند. تازه‌ترین رایزنی نیز در ۶ آبان، میان حمید قنبری، معاون دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه ایران و احمد قربانوف، معاون وزیر خارجه ترکمنستان انجام شد. طبق گزارش رسمی طرف ترکمن، همکاری‌های اقتصادی و انرژی از موضوعات این دیدار بوده است. با این همه، در گزارش منتشر شده هنوز حجم مشخص خرید گاز زمستانی و تاریخ آغاز تحویل اعلام نشده است.
همین فاصله میان گفت‌وگو و اجرا، مهم‌ترین مسئله‌ای است که دولت باید برای رفع آن شتاب کند. فرصت چندانی تا آغاز سرمای جدی باقی نمانده و تصمیمی که امروز برای تامین گاز زمستانی ارزشمند است، ممکن است چند ماه دیگر همان اثر را نداشته باشد. ضروری است وزارت نفت با همکاری وزارت امور خارجه، بانک مرکزی و شرکت ملی گاز، مذاکرات را بر سر قراردادی مشخص متمرکز کند. قراردادی که حجم روزانه تحویل، زمان آغاز، قیمت، روش تسویه و ضمانت اجرای تعهدات در آن روشن باشد.
پیشنهاد عملی آن است که همکاری گازی با ترکمنستان در دو مسیر دنبال شود. مسیر نخست، توافقی کوتاه‌مدت برای دریافت حجم قابل اتکا در زمستان پیش رو، با استفاده از زیرساخت‌های آماده و بدون وابستگی به تکمیل پروژه‌های بزرگ. مسیر دوم، قراردادهای بلندمدت برای افزایش ظرفیت خطوط انتقال و گسترش تجارت منطقه‌ای است. در مسیر نخست، تضمین تحویل در روزهای بسیار سرد و حل مسائل پرداخت اهمیت ویژه‌ای دارد. در مسیر دوم، سرمایه‌گذاری مشترک و توافق بر سر بازارهای مقصد تعیین‌کننده خواهد بود.
ایران در مسئله گاز زمستانی با محدودیت واقعی روبه‌روست، اما همسایگی با ترکمنستان امکانی در اختیار کشور قرار داده که بسیاری از واردکنندگان انرژی از آن محرومند. استفاده از این مزیت به برنامه روشن و پیگیری مستمر نیاز دارد. وزارت نفت و دستگاه دیپلماسی اگر بتوانند بخشی از ظرفیت موجود را به جریان پایدار گاز تبدیل کنند، هم از فشار بر شبکه شمال کاسته می‌شود و هم گامی عملی برای تقویت تجارت منطقه‌ای برداشته خواهد شد.
فرصت کنونی را باید به چشم سرمایه‌ای دید که ارزش آن با گذشت زمان کاهش می‌یابد. برای خانه‌ای در سرمای خراسان یا کارخانه‌ای در گلستان، نتیجه مذاکره زمانی معنا پیدا می‌کند که گاز از مرز عبور کرده و به شبکه برسد. معیار موفقیت دیپلماسی گازی در این زمستان، تعداد دیدارها و تفاهم‌نامه‌ها نیست. حجم گازی است که به‌موقع و با تعهدی مطمئن وارد کشور می‌شود.
نظر شما